Για οποιαδήποτε επικοινωνία απευθυνθείτε στη διεύθυνση: zachs75subs@gmail.com
Καλησπέρα. Απόψε παρουσιάζουμε τον Φέλα και την Αφρική '70.
Η μουσική τους είναι γεμάτη από πολιτική.
Ο μουσικός Φέλα δεν παλεύει για χρήματα, αλλά για δικαιοσύνη.
Παλεύει ενάντια στην εξαθλίωση και για την πρόοδο του λαού του.
Φέλα Ανικουλάπο Κούτι! Έρχεται!
Ο Φέλα Κούτι ήταν ο πιο διάσημος μουσικός της Νιγηρίας.
Δε θέλω να αυτοπροβληθώ πάλι, αδέρφια και αδελφές.
Θέλω να συστήσω τον εαυτό μου... ως Αφρικανός.
Θέλω να με δείτε... σαν κάτι νέο.
Σαν να μη το γνωρίζατε καθόλου πριν.
Γιατί το 99,9 % των πληροφοριών που παίρνετε για την Αφρική είναι λάθος.
ΝΙΓΗΡΙΑΝΗ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ 1960
Μετά την αποικιοκρατία ξέσπασε βάναυσος εμφύλιος πόλεμος στη Νιγηρία.
Ακολούθησαν δεκαετίες αμείλικτων στρατιωτικών καθεστώτων,
διεφθαρμένων από τον πλούτο του πετρελαίου.
Στη δεκαετία του '70, ξεπρόβαλε ο Φέλα Κούτι ως επαναστατική φωνή.
Όταν είσαι επαναστάτης... και μιλάς την αλήθεια,
είναι λογικό να σε κυνηγήσουν.
Εάν πεις πάλι την αλήθεια, σε κλείνουν φυλακή.
Αν ξαναπείς την αλήθεια, μπορεί να σε σκοτώσουν, ίσως να σου κάψουν το σπίτι.
Έκαψαν το δικό μου σπίτι.
Μου είπαν να μην πω ξανά την αλήθεια, αλλά τους είπα ότι θα την λέω,
ότι θα μ' ακούνε κι άλλο, όταν άλλο δε θα μπορούν να μ' ακούνε.
Γιατί η αλήθεια δεν μπορεί να πεθάνει.
Το 2009, 12 χρόνια μετά τον θάνατο του,
η ιστορία του Φέλα Κούτι εμφανίστηκε σ' ένα απίθανο μέρος...
Γιατί θες να το κάνεις αυτό; Εδώ είναι μια μορφή διασκέδασης.
Θες να βγάλεις πολλά χρήματα; Να πάρεις τον Φέλα και να τον καταστρέψεις;
Ο Φέλα είναι αντεργκράουντ και πρέπει να παραμείνει έτσι.
Είναι για όλους αντεργκράουντ είδωλο. Θα τον φέρεις στο προσκήνιο; Τι σ' έπιασε;
Οι σπουδαίοι μουσικοί δεν είναι μόνο σπουδαίοι λόγω του ταλέντου τους.
Γίνονται επίσης σπουδαίοι από τον χρόνο που ξεπροβάλλουν.
Είναι η αλήθεια για τους Φέλα, Μπομπ Μάρλεϊ και Τζον Κολτρέιν.
Για πολλά χρόνια ο κόσμος δεν ήξερε τον Φέλα εκτός Νιγηρίας.
Ήταν γενναίος και πολέμησε εναντίον της καταπίεσης και της δικτατορίας.
Αψήφησε τις συνέπειες του να είναι αντικαθεστωτικός.
Είμαστε σήμερα 100.000 άνθρωποι εδώ. Είμαστε το ΚΤΛ, το Κίνημα Του Λαού.
Μαζί ας ξεκινήσουμε πολιτικό πόλεμο εναντίον των διεφθαρμένων ηγετών μας,
να κάνουμε τη χώρα μας την αληθινή απεικόνιση αυτών που πραγματικά είμαστε.
Αφιέρωσε τη ζωή του και διακινδύνευε τη ζωή του σε καθημερινή βάση...
για την καταπολεμήσει την κακοδιαχείριση και τη διαφθορά.
Και τον χτύπησαν ξανά και ξανά.
- Βοηθήστε μας να πούμε: Ναι! - Ναι!
- Πείτε ναι! - Ναι!
Δε φοβόταν να μπει στη φυλακή κάθε φορά που έβγαζε ένα σινγκλ.
Έχω βγάλει 16 δίσκους και δεν μπορώ να φανταστώ...
να καταλήγω στη φυλακή για κάθε έναν απ' αυτούς.
- Πείτε ναι! - Ναι!
Ένιωσε το κυνηγητό του Τύπου. Το παρουσίασαν ως μηδενιστή.
Μα ήταν απίστευτος άνθρωπος που πάλεψε και πλήρωσε ακριβά για τις απόψεις τους.
Και τώρα είναι αυτή η παράσταση...
που του αποδίδει φόρο τιμής μ' έναν τρόπο που όλο το κοινό πλέον τον καταλαβαίνει.
Είμαι ο Φέλα Ανικουλάπο Κούτι.
Κουβαλάω το θάνατο στο δισάκι μου. Κανείς θνητός δεν μπορεί να με σκοτώσει.
Οπότε ας γυρίσουμε τη Νιγηρία ανάποδα.
Η αστυνομία θέλει να με σιωπήσει, η κυβέρνηση φοβάται να με πλησιάσει.
Είμαι αυτός που είμαι, κάνω ό,τι θέλω.
Οπότε ναι ρε φίλε!
Κάντε με τον επόμενο μαύρο πρόεδρό σας.
Το Magico.info σε πρώτη πανελλαδική προβολή παρουσιάζει:
ΑΝΑΚΑΛΥΠΤΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΦΕΛΑ!
Δύο χρόνια πριν την πρεμιέρα στο Μπρόντγουεϊ.
Κυρίες και κύριοι, πάρτε τις θέσεις σας ώστε να συνεχίσουμε.
Καθίστε στις θέσεις σας για να ξεκινήσει η πρώτη πράξη.
Μαρίνα, αυτό που μου είπες χθες βράδυ το σκεφτόμουν συνέχεια.
Πίστευες ότι προσπαθήσαμε πολύ να δώσουμε διασκέδαση.
Τώρα, στην εποχή μας, ο Φέλα είναι σαν γιατρικό της καρδιάς για τους πιο πολλούς.
Γιατί είπες, πώς μου το περιέγραψες;
- Κάποιος που δεν κατανοούμε πλήρως... - Και δεν μας αρέσει.
Και δεν μας αρέσει και δεν μπορούμε να σχετιστούμε μαζί του.
Αλλά έχει κάτι επάνω του που είναι εντελώς τρελό αλλά ταυτόχρονα φέρνει έμπνευση.
Θέλουν ν' ακολουθήσουν τον άγιο. Είναι άγιος ή τρελός; Αυτό είναι το ερώτημα...
Όταν ξεκινήσαμε, οι ερωτήσεις για τον Φέλα ήταν αναπάντητες.
Ήταν αναπάντητες από την οικογένειά του στη Νιγηρία,
απ' όσους τον αγαπούσαν ή τον μισούσαν.
Ξεκινάμε με την προϋπόθεση ότι οι πιο πολλοί δεν γνωρίζουν ποιος ήταν ο Φέλα.
Είναι εκπληκτικό για μένα ότι οι σοφιστικέ άνθρωποι δεν έχουν ακούσει γι' αυτόν.
Οπότε ξεκινάμε εντελώς από το μηδέν.
Φέλα, πώς ξεκίνησες ως μουσικός;
Χάρη στη μαμά και τον μπαμπά που με πήγαν να παίξω πιάνο όταν ήμουν εννιά.
Και μετά στο σχολείο ήμουν πρώτη φωνή στη σχολική χορωδία.
Υπάρχει κάτι που ο κόσμος δεν κατανοεί για τον Φέλα και είναι καίριο.
Τα θεμέλιά του είναι στη θρησκευτική μουσική.
Το σχολείο Αμπεόκουτα ήταν θρησκευτικό.
Ο Φέλα προερχόταν από εξέχουσα οικογένεια.
Η μητέρα του αγωνίστηκε έντονα κατά της αποικιοκρατίας στη Νιγηρία.
Ο πατέρας του βοήθησε στη δημιουργία του εκπαιδευτικού συστήματος στη Δ. Αφρική.
Άρα είχαν υψηλή μόρφωση, που σημαίνει ότι ήταν Χριστιανοί.
Εντρύφησε τη ντόπια χριστιανική μουσική.
Εντρύφησε την ντόπια μουσική της θρησκείας των Γιορούμπα. (Πρόγονος των βουντού)
Όλα τα τραγούδια. Την εκκλησιαστική και την τελετουργική μουσική.
Αυτό στιγμάτισε όλη την καριέρα του.
Αυτό δίνει η μουσική του, την αίσθηση της ελαφρότητας.
Θέλω όλοι να νιώσετε τον ρυθμό αυτού του ήχου τώρα.
Συντονιστείτε όλοι με τον ρυθμό όπως τον νιώθετε. Συντονιστείτε, έτσι μπράβο.
Νομίζω ότι ήξερα το βασικό περίγραμμα του Φέλα Κούτι.
Μίλησε για ελευθερία, μίλησε για πολιτική.
Την ίδια στιγμή κουνούσες τους γοφούς σου με τη μουσική του, τα ήξερα όλα αυτά.
Αλλά δε μου ήταν τόσο οικείος όπως ο Μπομπ Μάρλεϊ.
Ο Μπομπ Μάρλεϊ επίσης ύψωσε γροθιές και πάλεψε την Ευρώπη.
Αλλά μ' αυτόν ήταν κάπως πιο εύκολα.
Ο Φέλα ήταν για πιο ψαγμένους.
Τώρα το νιώθουμε. Τώρα μπορούμε να λικνιστούμε.
Πάντα ήθελα να σκαρφαλώσω στο μυαλό του Φέλα.
Ήθελα να νιώσω τι ένιωθε, αντί να δω ότι αυτός...
Αυτό προσπαθούμε όλοι να κάνουμε.
Και το κείμενο που επιλέξαμε κυρίως να βασιστούμε είναι τα τραγούδια του.
Το είχε πει άλλωστε: Τη μουσική μου ακούστε για να γνωρίσετε ένα μέρος μου.
Οπότε τα τραγούδια είναι το κείμενο που απαρτίζει τον κορμό.
Η μουσική του Φέλα ήταν καινούργια, προκαλούσε έμπνευση, λίκνισμα.
Και λικνιζόσουν αναλογιζόμενος: Τι είναι όλο αυτό;
Δεν ξέρω τι στο διάολο τραγουδά, γι' αυτό θα χρειαστούμε βοήθεια.
- Το ψάχνουμε. - Ναι, αλλά δεν ξέρω που χρειάζομαι...
Και ο Μπιλ κι εγώ του είπαμε: Πλάκα μας κάνεις τώρα!
Τα τραγούδια του Φέλα είναι 45 λεπτά και δεν έχουν δομή.
Είναι το αντίστροφο των μιούζικαλ.
Τι εννοείτε ότι καμιά εφημερίδα δεν μπορεί να...
Οπότε φτάσαμε στο σημείο ν' ανακαλύψουμε ότι τα τραγούδια ήταν η ζωή του.
Και ήταν πολύ προσωπικά.
Όταν ξεκινήσαμε να ψάχνουμε τον Φέλα,
αγνοούσα το γεγονός ότι ετοιμαζόμουν να τον παρουσιάσω μονότονο.
Γι' αυτό δε μ' αρέσουν τα μιούζικαλ. Τα πάντα είναι πολύ ευμετάβλητα.
Δεν βάζουμε αυτό κι αυτό για να πάρουμε εκείνο.
Γιατί πρέπει να κυριευτούμε από τη γενναιότητά του, ήταν πολύ γενναίος.
Πρέπει να είμαστε μαζί στην αφοσίωση του για κοινωνική δικαιοσύνη και αλλαγή.
Και πρέπει να δεσμευτούμε στο γεγονός ότι ήταν ένας αυθεντικός καλλιτέχνης.
Δημιούργησε μία φόρμα που δεν ήταν φόρμα.
Ήταν εξίσου συνεκτικός όσο και οραματιστής.
Αλλά ταυτόχρονα δεν είναι καθαρός. Είναι επικίνδυνος.
Θα τους δείξουμε. Ναι! Μάλιστα, θα τους δείξουμε. Πάμε!
Το πιάνετε; Διοχετεύστε τη γοητεία σας και προσκαλέστε τους για κάτι διαδραστικό.
Δεν μπορούμε να εμβαθύνουμε όσο θα θέλαμε,
αλλά μπορούμε να δείξουμε στο κοινό τη δισδιάστατη εκδοχή του μαχητή Φέλα.
Μόλις την πρώτη μου εβδομάδα στη ΝΥ, η διαχειριστής της ιστοσελίδας μου είπε:
Πρέπει να δεις την παράσταση στο Μπρόντγουεϊ για τον Φέλα.
Και αυτόματα, γύρισα προς το μέρος της και είπα: Τι;
Κι αυτή φυσικότατα: Ναι, παράσταση για τον Φέλα.
Και μετά είπε τα μαγικά λόγια: Οι Αντιμπάλας είναι η μπάντα.
Φοβάμαι τους Αντιμπάλας. Είναι από τις λίγες αμερικάνικες μπάντες που φοβάμαι!
Γι' αυτά τα άτομα, ο Φέλα ήταν θεός.
Οι συνθέσεις τους τον υμνούσαν, ήξεραν τη δισκογραφία του απέξω κι ανακωτά.
Θυμάμαι την πρώτη μέρα που κάναμε μια μικρή δοκιμή.
Τώρα που έχουμε τα σεκερέ, δεν ξέρω αν πρέπει να μπουν άμεσα.
Ας μην μπουν άμεσα, ας ξεκινήσουν μετά. (Όργανο σαν μαράκες)
Μ' έναν από τους ιδρυτές των Αντιμπάλας ήμουν σε διαρκή ένταση.
Τι το θες το μακρύ ταμπούρλο; Ο Φέλα δε χρησιμοποιούσε μακρύ ταμπούρλο!
Ανησυχούσα. Όλη μέρα σκεφτόμουν: Θα περπατήσει αυτό;
Πώς φτάνουμε στην καρδιά της μουσικής του Φέλα, αν τα τραγούδια δεν είναι 22 λεπτά;
Πώς θα μπούμε στην καρδιά τους;
Όλο το σκηνικό με χτύπησε στην κοιλιά. Πολύ δυνατά.
Λες και ο κύκλος του Φέλα ταξίδευε... σ' όλο τον πλανήτη.
Λάγος, Νιγηρία
Βρισκόμαστε μπροστά από τον αυθεντικό Ναό της Αφρικής.
Όταν ο Φέλα εμφανίστηκε εδώ το ονόμασε Ναός της Αφρικής.
Ο Ναός ήταν νυχτερινό κλαμπ στην αυλή ενός παλιού ξενοδοχείου.
Το διακόσμησε μ' ένα μεγάλο, κόκκινο χάρτη της Αφρικής.
Ήταν αφιερωμένος στους μεγάλους ηγέτες της Αφρικής.
Τέσσερις πλατφόρμες όπου γυναίκες χόρευαν, κάπνιζαν.
Είχε πολύ ζέστη, ο κόσμος ίδρωνε. Το κοινό ως επί το πλείστον άνδρες, γύρω στα 30,
επικεντρώνονταν σ' αυτόν.
Όλοι ήρθαν. Ο Στίβι Γουόντερ, οι μουσικοί του Τζέιμς Μπράουν.
Ο Ναός ήταν γεμάτος κάθε μέρα.
Ήσουν μέσα στην καρδιά της Αφρικής, γευόσουν τη μαύρη εμπειρία.
Ήμασταν οι μόνοι λευκοί άνθρωποι εκεί.
Ήταν πολύ έντονα. Όταν η μουσική κορυφώθηκε, πραγματικά βούρκωσα.
Ήταν από τις εκπληκτικές μουσικές στιγμές για μένα γιατί η μπάντα ήταν απίστευτη!
Τις Τρίτες ήταν βραδιά κυριών. Όλες οι κυρίες έμπαιναν τζάμπα.
Αύριο, βραδιά κυριών. Όλες οι κυρίες της πόλης.
Αν έρθουν.
Τα Σάββατα έκανε την παραδοσιακή αφρικανική τελετή λατρείας.
Και τα κορίτσια έκαναν ένα πλήρες σόου.
Οι Παρασκευές ήταν βραδιά "Γιαμπίς".
Εκείνα τα βράδια μιλούσε για ζητήματα της κοινωνίας, επέκρινε την κυβέρνηση.
Είναι κρίμα που ο λαός δεν έχει περιγράψει τη νιγηριανή κυβέρνηση.
Για πρώτη φορά έχω δει με τα ίδια μου τα μάτια κάτι για να το περιγράψω.
Τώρα, δεν μπορείτε ν' αποκαλέσετε τη Νιγηρία καπιταλιστική χώρα.
Ούτε καν να την αποκαλέσετε... απαρτχάιντ.
Το Γιαμπίς ήταν ενδιαφέρον γιατί το κοινό μπορούσε ν' ανακινήσει διάφορα θέματα.
Και ο Φέλα έλεγε: Αδερφέ μου, είσαι τρελός;
Θα σας πω τι έχω βιώσει.
Και μετά αυτές οι ιδέες ενθυλακώνονταν σε κάποιο τραγούδι.
Και ο Φέλα θα έγραφε τους στίχους.
Τον είδα να γράφει τραγούδι μονομιάς. Είχαν ήδη τη μουσική έτοιμη.
Έπαιρνε ένα στυλό και απλά...
Δεν σταματούσε, δεν έσβηνε, δεν κοιτούσε πίσω. Ειλικρινά μιλάω, δεν λέω ψέματα.
Καρφί, πήγαινε μπουμ.
Το χτίσιμο ενός τραγουδιού, ενός τυπικού τραγουδιού του Φέλα,
για παράδειγμα το "Opposite People", (Αντίθετα άτομα)
ξεκινάει λέγοντας: "Αντίθετα άτομα", αυτός είναι ο τίτλος.
Ο Φέλα έγραφε συνθέσεις ώστε τα όργανα να μπαίνουν το ένα μετά το άλλο.
Ήταν σαν δραματική εισαγωγή.
Εκατό τοις εκατό χορευτικό γεμάτο αδρεναλίνη.
Επανάληψη.
Ο κύκλος γίνεται όλο και πιο μεγάλος και με τις λούπες αυξάνεται κι άλλο.
Κι όταν είναι έτοιμος, τους χαλαρώνει και τότε...
όταν όλοι νομίζουμε ότι τέλειωσε, τότε ξεκινά να τραγουδά.
Στη μέση περίπου, συνήθιζε να τραγουδά την απλουστευμένη γλώσσα της Αφρικής.
Η απλουστευμένη γλώσσα ήταν κρίσιμη, από τα πιο κρίσιμα της καριέρας του.
γιατί η γλώσσα ήταν η κοινή γλώσσα των αγγλόφωνων της Δυτικής Αφρικής.
Θα επιδειχθούν. Ναι, θα επιδείξουν τους εαυτούς τους πολύ ξεκάθαρα.
Όπου κι αν είναι, θα επιδείξουν ότι είναι οι αντίθετοι άνθρωποι.
Και τότε η χορωδία τραγουδά.
Και ξαφνικά μαζί με τη χορωδία μπαίνουν και τα πνευστά.
Η χορωδία αφιονίζεται.
Σόουλ, ναι. Δώσ' μου τα χορωδιακά!
Όλα μπαίνουν σε κίνηση κι εγώ παίζω τον ρόλο μου.
Κοιτάει τριγύρω: Το κάνουν όλοι μαζί με μένα;
Και μετά μου κλείνει το μάτι: Θεέ μου, με παρατήρησε που είμαι μαζί του σ' αυτό.
- Όλοι πείτε: Ναι! - Ναι!
Ξέρετε όσοι μας ακολουθείτε εδώ και καιρό.
Οι νέοι μας φίλοι όμως είναι περίεργοι για το τι συμβαίνει σ' αυτό το Ναό.
Χαιρόμαστε που ήρθατε πολλοί να μας συντροφέψετε απόψε.
Αυτή είναι η μουσική των νιάτων μου.
Όταν η ώρα της νύχτας ήταν η σωστή ώρα.
Μεγάλωσα με τον πιο κουλ τύπο του Λάγος, τον Τζέι Κέι Μπράμα.
Ο Φέλα ήταν πολύ αφελής εκείνη την εποχή.
Ήταν πειραχτήρι, αλλά ήταν κουλ και μετρημένος.
Δεν ήξερε τίποτα από γυναίκες. Οπότε τον έβγαλα έξω.
Κάθε βράδυ κάναμε τσάρκες, στα κορίτσια, στη μουσική. Χάι Λάιφ! (Δυνατή ζωή)
Η Χάι Λάιφ ήταν συνδεδεμένη με την Γκάνα και μουσικούς όπως ο Ι. Τ. Μένσα.
Αλλά υπήρχαν Νιγηριανοί μουσικοί που έπαιξαν με τον Μένσα,
όπως ο Μπόμπι Μένσον και ο Βίκτορ Ολάγια.
Ακούτε τα Χάι Λάιφ πνευστά; Όταν ήμουν μικρός ήθελα να τα παίζω όλα αυτά.
Ξέρετε πώς είναι όταν είσαι μικρός και θες πολύ κάτι. Σ' αρέσει.
Οπότε είπα στη μητέρα μου ότι ήθελα να πάω Λονδίνο να σπουδάσω... ιατρική.
Η ζωή του Φέλα ήταν ανάστατη. Με το ζόρι πέρναγε κάθε τάξη στο σχολείο.
Ήταν στουρνάρι σε ακαδημαϊκό επίπεδο.
Ο αδελφός του ο Μπέκο πήγε στην Αγγλία για να σπουδάσει ιατρική.
Όταν ο Φέλα πήγε εκεί, ο Μπέκο είπε:
Δεν σε πιστεύω, δε θα τα καταφέρεις στην ιατρική, είναι δύσκολα. Ψάξε κάτι πιο απλό.
Εφόσον παίζεις το πιάνο, γιατί δεν πας να σπουδάσεις μουσική;
Ήταν 19 τότε και ήταν ήδη αργά για ν' αρχίσει να σπουδάζει μουσική.
Στην Αγγλία άρχισα να συνειδητοποιώ: Πω πω, οι λευκοί δε μας συμπαθούν!
Ήμουν σαν τους φοιτητές που ψάχνουν για δωμάτιο, διάβαζα τις αγγελίες συνέχεια.
"Σπίτια προς ενοικίαση. Απαγορεύονται οι έγχρωμοι και τα σκυλιά."
Στις σπουδές μου την Αγγλία, άρχισα να κατανοώ πώς ήταν να είσαι Αφρικανός.
Πήγε από το σχολείο Αμπεόκουτα στο κολέγιο Τρίνιτι του Λονδίνου.
Είναι κλασικό σχολείο.
Δε μ' ενδιέφερε όμως η κλασική μουσική. Ήθελα να παίξω Τζαζ.
Οπότε σπούδαζα κλασική μουσική και έβγαινα έξω για ν' ακούσω Τζαζ.
Στις σπουδές πρέπει να παίζεις πιάνο κι ένα άλλο όργανο. Διάλεξε την τρομπέτα.
Όταν καταπιάστηκα με την τρομπέτα, άκουγα Μάιλς (Ντέιβις) και Ντίζι (Γκιλέσπι).
Θυμάμαι μου είχε πει μια φορά ότι πήγε σ' ένα κλαμπ όταν σπούδαζε.
Κι όταν πήγε, νόμιζε ότι ήταν τόσο καλός που έπαιξε σόλο τρομπέτα.
Ήταν εντελώς φάλτσος και όλοι τον δούλευαν.
Ο φίλος του Γουόλι Μπόκνορ έφυγε με τη θήκη της τρομπέτας για να τον ντροπιάσει.
Όλοι τον έβλεπαν μετά με την τρομπέτα κι έλεγαν: Να ο κακός τρομπετίστας!
Όταν ο Φέλα επέστρεψε από το Λονδίνο, ήθελε να παίξει Τζαζ.
Συνάντησα τον Φέλα όταν προσπάθησε να ξεκινήσει μια μπάντα Τζαζ.
Προσπαθούσε να βρει κάποιον στα ντραμς, αλλά είχε απογοητευτεί.
Είπε: Όχι, δεν μπορώ να παίξω Τζαζ γιατί κανείς δεν ξέρει ντραμς σ' αυτή τη χώρα.
Τότε πήγα και τον βρήκα σπίτι του. Είπε: Παίζεις ντραμς, μπορείς να παίξεις Τζαζ;
Απάντησα: Φυσικά.
Ο Τόνι αγαπούσε την Τζαζ. Η Τζαζ έφερε επανάσταση στα ντραμς κατά τη γνώμη του.
Κόλλησαν μεταξύ τους θεϊκά. Τα πρώτα δύο χρόνια έπαιζαν Τζαζ.
Σαν να έπαιζαν μπλου Τζαζ. (Πιο αισθαντική από την συνηθισμένη)
Αλλά δεν άρεσε στον κόσμο της Νιγηρίας. Όλοι ήθελαν να χορέψουν Χάι Λάιφ.
Η Χάι Λάιφ ψυχορραγούσε στα μέσα της δεκαετίας του '60.
Όλοι προσπάθησαν να σπάσουν τον κώδικα.
Πώς θα πάμε τη Χάι Λάιφ στο επόμενο επίπεδο;
Όταν άρχισα το συγκρότημά μου, ήθελα να συνδυάσω την Τζαζ και τη Χάι Λάιφ.
Όπως αυτό, αυτό το τραγούδι ηχογραφήθηκε ζωντανά στο ξενοδοχείο Σέντραλ.
Ονομάζεται "Lai See".
Ήθελε να δημιουργήσει μια μορφή Χάι Λάιφ με πολλά Τζαζ στοιχεία στις συνθέσεις.
Με πολλά πνευστά όργανα και πολύ ενέργεια.
Όλα όσα κάνω με τη μουσική μου,
ν' αφήνομαι στη Χάι Λάιφ, να είμαι κουλ και Τζαζ, με πάει πολύ μακριά.
Όταν αυτός ο μούφας από τη Σιέρα Λεόνε, ο Τζέραλντ Πάινς ή Τζεράλντο Πίνο...
ήρθε το '66 να παίξει με τον ρημάδι το νέο εξοπλισμό του, έπαιζε παπαριές.
Αλλά ήταν δυνατός κι έκλεβε από τον Τζέιμς Μπράουν.
Τον βλέπω και καταλαβαίνω ότι ο Τζέιμς Μπράουν θ' αλλάξει για πάντα την Αφρική.
Η μουσική Σόουλ είχε μεγάλο αντίκτυπο στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Στη δεκαετία του '60, όλοι ήθελαν να αναβαθμίσουν την Χάι Λάιφ μέσω της Σόουλ.
Πήγαμε στην σκηνή 3 στο Λος Άντζελες.
Ζεστός καιρός. Αμμώδεις παραλίες. Κορίτσια παντού!
Ωραία γκρο πλαν. Όμορφες Αφροαμερικάνες.
Ο ντροπαλός ντελικάτος τύπος. Μαύρη δύναμη!
Θα τους διαλύσουμε! Ό,τι κι αν χρειαστεί!
Ερωτεύτηκα τους Αφροαμερικανούς.
Ήταν όμορφη εποχή.
Εποχή που έμπαινες σε κλαμπ κι έβρισκες άλλους για να γυρίσεις τον κόσμο ανάποδα.
Το ντοκιμαντέρ που παρακολουθείτε είναι μία προσφορά του Magico.info
Ο Τζούνο Λιούις ήρθε και με πήρε.
Ένα συγκρότημα είχε έρθει στην πόλη κι έπαιξαν στο "Bill of Fare".
Ο Τζούνο επέμεινε να πάω και να δω την μπάντα.
Εγώ ήμουν: Ναι, ναι, ναι...
Φτάσαμε εκεί. Και καθώς έμπαινα, κοίταξα τη σκηνή.
Και ο Φέλα με κοίταξε κατευθείαν μέσα στα μάτια.
Και σας το λέω, ήταν σαν να... υπήρχε σύνδεση μεταξύ μας.
Ένα πνευματικό κέντρο μας σύνδεσε ευθύς εξαρχής.
Άκουσα το συγκρότημα να παίζει, αλλά δε μ' εντυπωσίασαν και ιδιαίτερα.
Η μουσική του Φέλα δεν είχε κανένα περιεχόμενο.
Στην πρώτη πρόβα τον άκουσα και τραγουδούσε Γιορούμπα.
Ρώτησα τι πράγμα τραγουδούσε.
Και αμέσως φούσκωσε από περηφάνεια και είπε ότι τραγουδούσε για την καψούρα του.
Και μ' έπιασε γέλιο.
Γιατί εκείνη την εποχή υπήρχε μια πεποίθηση στις ΗΠΑ,
ότι οι μαύροι ήταν μαύροι και περήφανοι.
Ξέρετε, ο Τζέιμς Μπράουν το είχε δηλώσει: "Είμαι μαύρος και περήφανος."
Μόλις τότε το ανακαλύπταμε.
Η γνώση χτιζόταν σιγά-σιγά.
Και τότε άρχισα να βλέπω τις διακρίσεις και θύμωνα πάρα μα πάρα πολύ.
Πρέπει να είμαστε δυνατοί. Η μαύρη δύναμη θα μας κάνει δυνατούς!
Εσείς οι μαύροι στην Αμερική...
βγάζετε όλο αυτό το "μαύρη δύναμη" εμπνευσμένοι από την Αφρική.
Φυσικά και είναι έτσι.
Κοίτα εδώ. Ορίστε η γνώση εδώ μέσα σ' αυτό το βιβλίο.
Και πριν ξανακάνεις το ίδιο σχόλιο, ερεύ- νησε. Μην τα λες αυτά, εκτός κι αν ξέρεις.
Υποθέτω ότι τον έφερα σε αμηχανία. Ήμουν τόσο αμείλικτη για το θέμα.
Ήμουν έτοιμη να παλέψω.
Μου έλεγε για την Αφρική.
Δεν ξέρεις ότι οι Αφρικανοί δίδαξαν τους Ευρωπαίους ότι ξέρουν σήμερα;
Τις είπα: Λες μαλακίες τώρα.
Όχι, υπάρχουν βιβλία που το λένε.
Δείξε μου ένα βιβλίο. Μου έδωσε το βιβλίο του Μάλκολμ Χ.
Πρέπει να καταφέρουμε ένα χτύπημα και να συμφωνήσουμε ποιο θα είναι το χτύπημα.
Είπε ότι όταν διάβασε τον Μάλκολμ Χ...
και γνώρισε την Σάντρα και τους Μαύρους Πάνθηρες,
άλλαξε η ζωή του.
Ο ΦΕΛΑ ΕΠΙΣΤΡΕΦΕΙ ΣΤΟ ΛΑΓΟΣ
Το 1970 πήγα στη Νιγηρία.
Όταν η πόρτα του αεροσκάφους άνοιξε, έπεσαν επάνω μου.
Οι πρόγονοί μου με χαιρέτησαν.
Όλα ήταν διαφορετικά. Ο αέρας, οι οσμές και τα χρώματα. Πολλά χρώματα!
Γυναίκες κουβαλούσαν παιδιά στην πλάτη και ισορροπούσαν τροφή στο κεφάλι τους.
Δηλαδή ήμουν στη Νιγηρία και ήμουν υπερήφανη και χαρούμενη.
Ήμουν ερωτευμένη. Ήμουν εκεί με τον σύζυγό μου. Αυτό θα πει ζωή!
Ήμουν στην Αφρική Ήταν για μένα... πολιτιστικό σοκ.
Δεν ήξερα ότι ο Φέλα είχε παντρευτεί.
Αν το ήξερα ότι είχε παντρευτεί, δε θα μιλούσαμε τώρα.
Αλλά ήμουν φουλ ερωτευμένη και επιπόλαιη.
Τότε είχε ήδη τoν Ρέμι, την σύζυγό του, τον Γιαμάρι και τον Γιούνις.
Μου μίλησε γι' αυτούς, αφότου όμως... είχα μπει στο όλο σκηνικό.
Προσπάθησα να συνέλθω τότε, που δεν ήταν εύκολο, αλλά προσπαθούσα.
Είχα συναντήσει έναν άνδρα, έναν Αφρικανό που θα με δίδασκε για την Αφρική.
Είμαι ο αδελφός Φέλα Ράνσομ Κούτι.
Νομίζω ότι είναι ώρα να πω μερικά πράγματα.
Οι άνδρες γεννιούνται. Οι βασιλιάδες δημιουργούνται.
Οι συνθήκες υπογράφονται. Ο πόλεμος παλεύεται.
Ήταν μετά τον εμφύλιο πόλεμο στη Νιγηρία. Γνωστός και ως πόλεμος της Μπιάφρας.
Δεν ήξερα τίποτα για τον πόλεμο.
Πραγματοποιείται πόλεμος στη Δυτική Αφρική επί δύο χρόνια.
Πρόκειται για εμφύλιο πόλεμο ανάμεσα στην Μπιάφρα και τη Νιγηρία.
Ο Νιγηριανός εμφύλιος πόλεμος του 1967-1970 ήταν φρικιαστικός.
Πολύ αιματηρός και άφησε πληγές στην ψυχή του έθνους.
Είναι αδύνατο να ξεχάσουμε τους άνδρες, τις γυναίκες και τα παιδιά,
που αρπάχτηκαν από τα κρεβάτια τους και σφαγιάστηκαν.
Η Μπιάφρα ήταν η σατανική, καθολική μειονότητα, που εξεγέρθηκε στην Ανατολή.
Ως επί το πλείστον κατά των Γιορούμπα στο νότο και των Χάουσα στα βόρεια.
Οι Ίγκμπο αισθάνονται διακρίσεις από την αρχή της ανεξαρτησίας της Νιγηρίας...
και ήθελαν να σχηματίσουν δική τους χώρα.
Και πιθανόν να τα κατάφερναν,
αν εκείνη την εποχή δεν έβρισκαν σημαντικά κοιτάσματα πετρελαίου στην περιοχή.
Τότε ξέσπασε ο πόλεμος.
Έχουμε πολεμήσει μια μακρά και πικρή μάχη.
Και τελείωσε με νίκη της κοινής λογικής.
Νίκη για την ενότητα της χώρας.
Λόγω του πετρελαίου, υπήρχε μεγάλη αστάθεια.
Ξαφνικά υπήρχαν δισεκατομμύρια δολάρια σε αποθέματα πετρελαίου σε όλη τη χώρα.
Αυτό γιγάντωσε τη διαφθορά.
Η χώρα αναποδογύρισε σε κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο.
Κι αυτό σε γενικές γραμμές είναι τα θεμέλια της μοντέρνας Νιγηρίας.
Δε θα ήταν ανάγκη να υπάρξει ένας Φέλα αν το πετρέλαιο δεν έφερνε τόσα δεινά.
Η ΣΑΝΤΡΑ ΤΡΑΓΟΥΔΑ ΜΑΖΙ ΜΕ ΦΕΛΑ & ΑΦΡΙΚΗ '70
ΑΝΑΠΟΔΟΓΥΡΙΣΜΑ
Να του πω για τη μουσική, αυτό ήταν το πρώτο μάθημα.
Του είπα ότι η μουσική πρέπει να εκπαιδεύει τον κόσμο.
Έχεις το όχημα. Χρησιμοποίησε τη μουσική για να εξυψώσεις τα μυαλά του κόσμου.
Όταν άκουσα την ιδέα, χαμογέλασα και είπα: Πω πω!
Άρχισα να τραγουδώ για την Αφρική στα τραγούδια μου.
Σκέφτηκα: Ο κόσμος θα με γουστάρει!
Όταν επέκτεινε το όραμά του, φάνηκε αμέσως στη μουσική του.
Συνέχισε να δουλεύει το μοντέλο πίσω στη Νιγηρία.
Το 1970-1971 η μουσική του έγινε πιο Βαμπ.
Το Βαμπ είναι όταν παίρνεις έναν τόνο και μένεις σ' αυτόν, δεν αλλάζεις συγχορδίες.
Σαν το τραγούδι "Egbe Mi O". (Κουβάλησέ με)
Ήταν η επιρροή του Τζέιμς Μπράουν. Επίσης είχε το στυλ της Καλιφόρνια με την κιθάρα.
Αυτός ο ήχος, αυτό γέννησε το Άφρομπιτ.
ΤΟ ΑΦΡΟΜΠΙΤ ΕΠΙ ΣΚΗΝΗΣ ηχογραφημένο ΖΩΝΤΑΝΑ στο ΑΦΡΟΣΠΟΤ
Ο Τόνι Άλεν στο ΛΑ είχε επίσης αναπτύξει κάποια νέα πράγματα στο παίξιμό του.
Όταν δουλέψαμε μαζί, ήρθε και ρώτησε: Τι θέλεις να παίξεις σ' αυτό;
Πήγα στα ντραμς και δοκίμασα διαφορετικά πράγματα.
Και είπε: Ναι, αυτό.
Ήταν λαμπρός αρχιτέκτονας.
Έπαιρνε ξεχωριστά κομμάτια και τα έβαζε μαζί για να δημιουργήσει μια πολυρυθμία.
Ήξερε ότι ο Τόνι θα έβρισκε το σωστό μοτίβο για να εντάξει στο οικοδόμημα.
Κι έκανε τα πάντα να χοροπηδούν.
Ο Τόνι Άλεν είχε την πειθαρχία των πεζοναυτών.
Έχετε δοκιμάσει ποτέ να παίξετε Άφρομπιτ επί συνεχόμενα 22 λεπτά;
Αυτός δεν έπαιζε...
Δεν ήταν έτσι. Έπαιζε δυναμικά.
Χορεύεται πολύ εύκολα, μα η μεγάλη έμφαση δεν είναι ξεκάθαρη, δεν πάει ευθεία.
Υπήρξε μια συνέργεια μεταξύ Φέλα και Τόνι στην Αφρική '70.
Ήταν έτοιμοι να εκραγούν.
Η Αφρική '70... ήταν παραγωγικότατη!
Ήταν η πιο παραγωγική από τις μπάντες του Φέλα.
Η Αφρική '70 ήταν μια από τις καλύτερες ζωντανές μπάντες μετά τον Β' Π.Π.
Σαν το συγκρότημα Parliament Funkadelic στο καλύτερό τους.
Σαν τους Wailers του Μπομπ Μάρλεϊ στο καλύτερό τους.
Η Αφρική '70.
Πήγε στους αδελφούς του να πάρει την συγκατάθεσή τους.
Είπε: Θα κάνω επιτυχία. Κι αποκρίθηκαν: Εσύ; Επιτυχία;
Η μουσική του ξεπέρασε κάθε όριο. Η μουσική του επιβλήθηκε.
Έβγαλε ένα δίσκο ονόματι "Jeun K'oku". (Κόψε και συνέθλιψε)
Και είχε τεράστια επιτυχία.
Όλοι έπαιζαν το "Jeun K'oku" παντού. Προκαλούσε τρέλα.
Πήρε την πρώτη του μεγάλη επιταγή και την έδειξε στους αδελφούς του.
Πληρωτέα για 45.000 νάιρα. Ήταν πολλά λεφτά για τη δεκαετία του '70.
Την έβαλε πάνω στο τραπέζι και είπε: Έχετε δει τόσα πολλά χρήματα ξανά;
Σας το είπα ότι θα κάνω επιτυχία.
Μετά γνώρισε μια Νιγηριανή που τον έβαλε στο χόρτο.
Δεν ήθελε οι μουσικοί του να το μάθουν, αλλά ο πατέρας μου ήταν ντόμπρος.
Είπε κάποτε: Δεν μπορώ να το κρύψω από το συγκρότημα.
Κάλεσε τον Τόνι Άλεν, τον Μπαμπά Αλί και τους άλλους και είπε:
Έχω ένα μυστικό να σας πω. Καπνίζω χόρτο.
Οπότε απάντησαν: Και λοιπόν; Δεν ξέρεις ότι όλοι καπνίζουμε χόρτο;
Και τους είπε: Κι εσείς καπνίζετε; Κι έγινε μεγάλο πάρτι.
- Να σου πω, ξέχασες τη μαγική λέξη. - Πουφ, πουφ, πάμε.
Πουφ, πουφ, πάμε. Αυτή είναι η μαγική λέξη απόψε.
Δουλεύω πολύ σκληρά για τούτο εδώ. Λέτε να σας το δώσω; Όχι.
Πρέπει να το απολαύσω πριν δώσω στους άλλους απόλαυση.
Γνώρισα τον Φέλα όταν ήμουν στο γυμνάσιο.
Είχα στην τάξη μου κάποιους ανιψιούς του.
Μερικές φορές παρατάγαμε το σχολείο για να πάμε εκεί πού εμφανιζόταν.
Ήταν άνθρωπος που είχε όλο το ταλέντο. Όλος ο κόσμος τον άκουγε.
Και ήταν εκεί, ζούσε τη ζωή που θέλαμε να ζήσουμε κι εμείς.
Αυτή η συμπεριφορά του ήταν παρούσα παντού.
Κάπνιζε χόρτο παντού και περιβαλλόταν από νέες γυναίκες και τραγουδίστριες.
Ήταν ροκ σταρ.
Ήταν ο πρώτος σημαντικός εναλλακτικός εικαστικός ήρωας της υποσαχάριας Αφρικής.
Σας καλωσορίζουμε στη Δημοκρατία Καλακούτα.
Διασκεδάζουμε εδώ στη Δημοκρατία Καλακούτα.
Έχουμε αδέρφια και αδερφές εδώ.
Η Δημοκρατία Καλακούτα, οι εγκαταστάσεις, ήταν σε φτωχική συνοικία της πόλης.
Ένα διώροφο κίτρινο σπίτι περιτριγυρισμένο από συρματόπλεγμα.
Ευχαριστώ, αδελφοί και αδελφές μου. Είμαστε στη Δημοκρατία Καλακούτα.
Θα κάνουμε τα πάντα για να χαρείτε. Όλοι πρέπει να χαίρονται.
Θα σας πω ότι στην περιοχή όπου ζούσε,
υπήρχαν πολλοί επίδοξοι εγκληματίες εκεί έξω στους δρόμους.
Ήταν τρομεροί σαν εγκληματίες, αλλά τους βοήθησε.
Τους έκανε μουσικούς, ηλεκτρολόγους και υδραυλικούς.
Φρόντιζε την κοινότητα και όλοι πληρώνονταν καλά.
Ο Φέλα προσέλαβε εκατοντάδες κόσμο που δε χρειαζόταν να το κάνει.
Αυτός ήταν ο Φέλα, αυτό αντιπροσώπευε.
Συζητούσαμε συνέχεια μέχρι το πρωί.
Μας εισήγαγε σε πολλά βιβλία.
Διαβάζαμε βιβλία του Κβάμε Ενκρούμαχ. Διαβάζαμε Μάρκους Γκάρβι και Μάλκολμ Χ.
Διαβάζαμε την "Κλεμμένη Κληρονομιά" του Τζορτζ Τζέιμς.
Η βίβλος μας ήταν "Ο Μαύρος του Νείλου". (Yosef Ben-Jochannan)
Γιατί αυτά αποκάλυπταν την αφρικανική ιστορία που δε μαθαίναμε στην Αφρική.
Σε αντίθεση με τους ακαδημαϊκούς που λένε τα ίδια και τα ίδια,
δεν ζουν στο γκέτο, ο Φέλα ζει στο γκέτο.
- Με τον λαό. - Ναι, με τον λαό.
Συσχετίστηκα πολύ με τις απόψεις του Φέλα και τον τρόπο ζωής του.
Που ήταν εξωφρενικός τρόπος ζωής από κάθε άποψη.
Ζούσαν τόσο ελεύθερα στη συλλογικότητα που ονόμαζαν Καλακούτα.
Ποτέ δεν ένιωσα τόσο ελεύθερος όσο ένιωσα εκεί.
Πρώτα απ 'όλα, πρέπει να ξέρετε ότι ήταν παράνομο.
Υπήρχε μεγάλη ευαισθησία για το ζήτημα του εμφυλίου πολέμου.
Ο φόβος της απόσχισης σκίαζε ακόμα κατά πολύ τη χώρα.
Μετά ήρθαν αυτοί οι τύποι,
οι ημίγυμνοι μουσικοί με όλους τους παράξενους τριγύρω...
και αποσχίστηκαν από τη Νιγηρία.
Εντάξει, ήταν ένα οικόπεδο λίγων τετραγωνικών με συρματόπλεγμα γύρω,
αλλά την αποκάλεσαν αυτόνομη χώρα.
Στη γιαγιά μου, τη μητέρα του Φέλα,
νομίζω ότι ο τρόπος ζωής του Φέλα άρχισε να την τρομάζει.
Αυτός ο άντρας έχει ξεφύγει.
Η γιαγιά ήταν συχνά εκεί, προσπαθούσε να τον συνεφέρει.
Ο Φέλα αισθανόταν άσχημα που ήξερε ότι κάπνιζε.
Ήταν πολύ δεμένοι.
Η μητέρα μου ήταν η πρώτη γυναίκα που οδήγησε στη Νιγηρία.
Η πρώτη γυναίκα στην Αφρική που πήγε στην Κίνα.
Σύμβουλος του Ενκρούμαχ. Σύντροφος του Μάο Τσε Τουνγκ.
Ηγέτης του γυναικείου κινήματος!
Η μητέρα του έθνους.
Γενναία γυναίκα... και σπουδαία.. δάσκαλος.
Δεν πρόκειται για πυρκαγιά που ξεπήδησε από το πουθενά.
Ο παππούς του, η μητέρα του, όλοι τους αμφισβήτησαν την εξουσία.
Ήταν μεγάλη η πηγή απ' όπου ξεπήδησε αυτός ο νεαρός.
Πρέπει να το κάνουμε σωστά.
Με συνεπήρε η ιστορία... της μητέρας του.
Αρχίζει, υπάρχει γόνιμο έδαφος εδώ, μια διαμαρτυρία.
Και ξεπετάγεται ένας μουσικός, ανεύθυνος. Και πολιτικοποιείται.
Περίπου τρεις εβδομάδες αφότου συνάντησα τον Φέλα...
- Αστυνομία! - Όχι, αστυνομία; Η αστυνομία...;
αστυνομικές δυνάμεις επιτέθηκαν στην Καλακούτα.
Πενήντα ήρθαν στην πόρτα μου και ήταν εντελώς ηλίθιοι.
- Έκαναν έφοδο για μαριχουάνα. - Για μια χούφτα χορτάρι.
Πριν από αυτό, είχε το προνόμιο της αμφι- βολίας γιατί ήταν από εξέχουσα οικογένεια.
Περάστε, περάστε, μπάσταρδοι αστυνομικοί!
Όταν έφτασε η αστυνομία, θύμωσε πολύ. Είπε: Μάλιστα, έχουμε μάχη.
Έγινε πιο επιθετικός σε καιρούς αντιπαράθεσης.
Το "Alagbon Close" ήταν το πρώτο του τραγούδι που επιτέθηκε στην κυβέρνηση.
Ήταν το πρώτο τέτοιο τραγούδι ποτέ.
Όταν ζωγράφισα την εικόνα, ήταν κάτι πνευματικό για μένα.
Ένιωσα μέσα μου: Ο Φέλα νίκησε την αστυνομία.
Όταν έδειξα την εικόνα στον Φέλα, είπε: Πω!
Έτσι ξεκίνησε η δυναστεία για τα εξώφυλλα των άλμπουμ.
Μοιράστηκα τον Παναφρικανισμό με τον Φέλα, έτσι ήξερα ακριβώς τι τραγουδούσε.
Η τέχνη μου εντέλει λειτούργησε ως συμπλήρωμα στη μουσική του Φέλα.
Ακριβώς εδώ βρίσκεται η αρχική Καλακούτα.
Όταν ο Φέλα έφευγε από 'δώ για το Ναό, για να εμφανιστεί,
κατέβαινε αυτόν το δρόμο, ουσιαστικά αυτή ήταν η διαδρομή του.
Περπατούσε στη μέση του δρόμου.
Τα αυτοκίνητα σταματούσαν, όλη η κίνηση σταματούσε.
Ύψωνε τις γροθιές, πρώτα τη δεξιά, μετά την αριστερή καθώς περπατούσε στο πλήθος.
Κι όλοι ζητωκραύγαζαν, απ' τα αμάξια, στα πεζοδρόμια:
Φέλα! Φέλα! Φέλα!
Έμπαινε στο Ναό περικυκλωμένος από το πλήθος.
Και τότε ξεκινούσε τις εμφανίσεις.
Τώρα ο Φέλα είχε γίνει πολύ πλούσιος. Τώρα ήταν είδωλο.
Όλοι ήθελαν να συναντηθούν με τον Φέλα.
Το 1970 ήταν όλος για μένα. Ήμουν η φρέσκια, η Αμερικάνα νέγρα.
Αλλά το 1976 δεν ήταν πλέον τόσο κοντά μου.
Άφηνε να εννοηθεί:
Θες να είσαι μαζί μου; Έχω 10 γυναίκες εδώ.
Μπορείς να είσαι στην κουστωδία μου.
Από την πλευρά μου, δεν ήθελα να είμαι έτσι.
Είχε πολύ κόσμο γύρω του. 200-250 άτομα γύρω του.
Δεν ήθελε να δείξει ότι ευνοεί την οικογένειά του έναντι των άλλων.
Έδινε σε όλους κάτι κι έπρεπε να περιμένουμε.
Στο τέλος έδειχνε σε μας αγάπη.
Να πω την αλήθεια, οι αναμνήσεις απ' αυτόν ως πατέρας στα πρώτα χρόνια,
ακόμα και τότε οι ζωές μας ήταν διαφορε- τικές, ποτέ δεν τον αποκαλέσαμε μπαμπά.
Αν τον λέγαμε μπαμπά, δε μας επέτρεπε. Έπρεπε να τον αποκαλέσουμε Φέλα.
Η μαμά μου αρρώσταινε συνέχεια, γιατί είχε πολλές φιλενάδες.
Τώρα καταλαβαίνω γιατί ήταν συνέχεια άρρωστη, γιατί είχε έλκος.
Όταν ήμασταν περίπου 10, της αγόρασε ένα διαμέρισμα να ξεφύγουμε από 'κεί.
Όταν η μητέρα μου έφυγε από 'κεί...
ο Φέλα ξέφυγε από κάθε όριο.
Εντάξει, ξεκουραστείτε. Ξεκουραστείτε. Ωραίο, καλό, πολύ καλό. Τώρα...
Εννοώ, το φοβάμαι όλο αυτό; Σιωπή, παρακαλώ.
Πρώτο απ' όλα ήταν πώς θα πιάσουμε την αυθεντικότητα του Φέλα...
για το πώς βλέπει θέματα που είναι πολύ ευαίσθητα σήμερα. Τις γυναίκες.
Στην Αφρική λέγετε ότι οι γυναίκες έχουν υποχρεώσεις και οι άνδρες τις δικές τους.
Οι γυναίκες εκεί που μπορούν να συμμετάσχουν, συμμετέχουν.
Οι γυναίκες που πιστεύουν ότι μπορούν να ανταγωνιστούν τους άνδρες,
μπορούν να τους ανταγωνιστούν.
Αλλά οι γυναίκες πρέπει να γνωρίζουν τη θέση τους στην κοινωνία.
Μόλις είναι στο σπίτι, άσχετα αν είναι πρόεδρος της χώρας ή όχι,
ο άνδρας σου μπορεί να σε πλακώσει στο ξύλο.
Μακάρι να το υπερβαίναμε αυτό, εντάξει; Οπότε...
Αυτό είναι που μ' ανησυχεί. Εσύ μπορείς να το πάρεις μαζί σου.
Ξέρω ότι είμαστε στο Μανχάταν τώρα και δεν πρέπει να λέγονται τέτοια πράγματα.
Ζούμε σε μια εποχή που δεν λέγονται τέτοια πράγματα για τις γυναίκες.
Αλλά ο Φέλα το λέει, γιατί λέει ότι είναι αυθεντικός Αφρικανός.
Το λέει φάτσα φόρα.
Προσπαθούμε ακόμα να βρούμε πόσο μακριά μπορούμε να το πάμε.
Στα σόου του κάθε βράδυ συμπεριφερόταν έτσι στις γυναίκες.
Τώρα θέλουμε να τον αναπαραστήσουμε με κάποιο τρόπο, αλλά δεν ξέρω πώς.
Ξέρω τι έκανε, αλλά φοβάμαι να το κάνω αυτό που έκανε.
Να πιάνει μια γυναίκα έτσι και να λες: Η γυναίκα φτιάχτηκε για να την γαμάς!
Προσπαθήσαμε ν' αναπαραστήσουμε ένα άκρως παραβατικό καθήκι,
αλλά γοητευτικό ταυτόχρονα.
Δεν είμαι εύκολος άνθρωπος. Μερικές φορές είμαι πολύ σκληρός μαζί τους.
Αλλά δεν είναι όπως ο Νιγηριανός Τύπος τις αποκαλεί. Αποπλανημένες κοπέλες.
Ανήλικες πόρνες. Ξεφτιλισμένες πουτάνες. Αυτές οι γυναίκες είναι βασίλισσες.
Είναι η οικογένειά μου.
Και σύντομα θα φέρουν το όνομά μου. Γιατί θα σας παντρευτώ όλες σας!
Θυμάμαι που έστειλε να πουν στη μητέρα μου ότι θα την παντρευτεί...
και να έρθει να ενταχθεί στο γάμο.
Τους απάντησε: Αν δεν είναι δειλός, γιατί στέλνει τα κοτοπουλάκια του να...
Ο ΦΕΛΑ ΠΑΝΤΡΕΥΕΤΑΙ
Ήταν συναρπαστικό.
27 ήταν, θα είχαμε πολλούς αδελφούς κι αδελφές, είχαμε ενθουσιαστεί σαν παιδιά.
Ήταν ακόμα παντρεμένος με τη μητέρα και δεν το ανεχόταν αυτό. Οπότε έμεινε σπίτι.
Ο Τύπος ήταν εκεί. Και οι 27 βασίλισσες. Και τις παντρεύτηκε.
Κοιμόταν ήδη μαζί τους.
Οπότε όλοι αναρωτιόνταν γιατί έπρεπε να τις παντρευτεί.
Δεν καταλάβαιναν τον σκοπό του.
Τις παντρεύτηκα και τις 27, γιατί ήθελα να δώσω ένα νόημα.
Θέλω να πάρει ένα νόημα η ζωή τους.
Σύμφωνα με την παράδοση, μπορώ να παντρευτώ 27 γυναίκες.
Ακολουθώ τον παραδοσιακό νόμο. Το νόμο των δικών μου, των Γιορούμπα.
Ο ίδιος το εξήγησε ως τον αφρικανικό τρόπος ζωής.
Αλλά η παράδοσή μας έχει αυστηρούς κανόνες για την πολυγαμία.
Δεν μπορείς ν' αρπάξεις μια γυναίκα. Πας και την ζητάς από την οικογένειά της.
Και στην πολυγαμία, θα το κάνεις και δυο και τρεις και τέσσερις φορές.
Θα πληρώσεις την οικογένεια, ένα είδος προίκας.
Οπότε είναι ένα πολύ αυστηρό σύστημα.
Δεν είναι όπως το έκανε ο Φέλα. Να τραγουδά την φάνκι μουσική του,
τα νεαρά κορίτσια να τον λατρεύουν και να τις κάνει μέρος του νοικοκυριού του.
Αυτό ήταν κάτι εντελώς διαφορετικό.
Ήμουν φίλη με τις περισσότερες.
Είχα πολύ περιέργεια να μαθαίνω, έτσι ήξερα ποιοι ήταν οι αγαπημένες του.
Τσέκαρα τα πάντα, ήξερα ποια πήγε στο δωμάτιό του 2-3 φορές την εβδομάδα.
Το θέμα με τον Φέλα ήταν ότι το δωμάτιό του ήταν ιδιωτικός χώρος.
Κατά 80% όταν η πόρτα είχε κλειδώσει ήταν επειδή έκανε σεξ.
Και στην πόρτα του Φέλα στο υπνοδωμάτιο, κάθε γυναίκα έβλεπε πότε ήταν η σειρά της.
Ο Φέλα φώναζε: Ετοιμάσου, ετοιμάσου. Ήξερες ότι έπαιρνες σειρά τότε.
Όταν ήταν μέσα, καμιά άλλη γυναίκα δεν επιτρεπόταν να μπει.
Ο Φέλα καθόταν μέσα και περίμενε και η πόρτα ήταν κλειδωμένη.
Και κάθονταν οι άλλοι μπροστά και σου έλεγαν: Απαγορεύεται να μπεις.
Θυμάμαι την πρώτη βραδιά που πέρασα στο σπίτι του Φέλα.
Δε θα ξεχάσω ποτέ τη σκηνή, ήταν 15 γυναίκες στη σειρά.
Καθόταν στο κρεβάτι και μιλούσε με μία, αλλά χρειάστηκε να πάει στην τουαλέτα.
Οπότε έκατσε άλλη δίπλα του και είχε κερδίσει την προσοχή του.
Και συνέχιζε αυτό πάλι και πάλι μέχρι ν' αποφασίσει με ποια θα πάει το βράδυ.
Με όλο αυτό το σκηνικό, γινόταν της μουρλής εκεί μέσα.
Είχες 15 γυναίκες που πάλευαν μεταξύ τους.
Και μέσα σ' όλα αυτά, ο Σέουν και η Μοτούν, γιατί τα παιδιά του έμεναν εκεί,
να βγαίνουν από τα δωμάτιά τους φορώντας σχολικές ποδιές.
Μέσα στο χαμό αυτού του μπάχαλου, τα παιδιά έπρεπε να πάνε σχολείο.
Και τότε συνειδητοποίησα: Πω πω! Αυτό γίνεται κάθε βράδυ!
Την εποχή εκείνη η Νιγηρία, δεν ξέρω πόσοι, 80 εκατομμύρια θα ήταν στην ανέχεια.
Ήταν ένας γίγαντας με πήλινα πόδια που ανησυχούσε μην αποσυντεθεί.
Το πραξικόπημα αρχικά κυοφορήθηκε στην Καντούνα.
Η κυβέρνηση ήταν πολύ ασταθής.
Ο Μοχάμεντ πυροβολήθηκε και ο Ομπασάντζο είχε αναλάβει.
Όμως πάντα υπήρχαν φόβοι γι' αναταράξεις στον στρατό.
Δεν υπήρξαν πραξικοπήματα στη Νιγηρία,
γιατί ουσιαστικά ο στρατός κυβερνούσε τη χώρα.
Ο κόσμος φοβόταν πολύ.
Ό,τι κι αν έκανες, με τον έναν ή άλλον τρόπο έφτανε στ' αυτιά του στρατού.
Οπότε οι ζωές μας ήταν στα χέρια τους.
Έβλεπες τον στρατό παντού.
Όταν ήμασταν εκεί, ξεκίνησαν την επιχείρηση "Go Slow". (Πήγαινε σιγά)
Το "Go Slow" ήταν ευφημισμός της κυκλοφοριακής συμφόρησης.
Είχαν φοβερά προβλήματα στην κυκλοφορία οχημάτων.
Τα οποία προήλθαν επειδή πολύ χρήμα πετρελαίου έρεε,
έτσι η ελίτ απέκτησε πολλά χρήματα κι έπαιρνε πολλά αυτοκίνητα.
Το Λάγος είναι πολλά μικρά νησιά χτισμένα σε λιμνοθάλασσες.
Οπότε δεν υπήρχε υποδομή.
Η κυκλοφορία διαρκούσε αιώνες.
Έτσι έβαλαν στρατονομία σε καίριες διασταυρώσεις.
Αν ένας οδηγός με κάποιο τρόπο καθυστερούσε,
σταματούσαν το αυτοκίνητο, τον πέταγαν έξω και τον χτυπούσαν.
Αναρωτιόνταν τι κάνουν αυτοί.
Η Αστυνομία δεν είναι για να μας προστατεύει;
Αλλά έρχονταν και σε χτυπούσαν για να σου σπάσουν το κεφάλι.
Δεν υπήρχε μεγάλη ελευθερία. Ο κόσμος αισθανόταν την πίεση.
Κι υπήρχε ένας που επέκρινε τον στρατό.
Αυτό που γίνεται στις φυλακές της Νιγηρίας είναι ότι πιο ναζιστικό.
Είδα με τα ίδια μου τα μάτια να βγάζουν αγόρια στις 8 το πρωί να τα χτυπάνε.
Και δεν ήταν για λόγους τιμωρίας. Το έκαναν επειδή τους άρεσε.
Αν κοιτάξετε να δείτε τι σήμαινε ο Φέλα για τον απλό κόσμο στο Λάγος...
τις Παρασκευές, ανυπομονούσαν να πάνε στο Ναό.
Ήθελαν να ακούσουν εμπνευσμένους στίχους,
ή εμπνευσμένα σχόλια σχετικά με την κατάσταση στη χώρα εκείνη την εποχή.
Ο μπαμπάς μου δολοφονήθηκε όταν ήμουν 12-13 ετών.
Και τώρα έλεγε αυτός ο άνδρας ότι ήθελε ν' αγωνιστεί για τον λαό.
Ήμουν κολλημένος με τα τραγούδια του και είπα: Είναι ο ήρωάς μου.
Όταν τα αγόρια έρχονται...
Ο Φέλα ήταν αγκάθι στην πατούσα τους. Τους ανέφερε με τα ονόματά τους.
Ήταν τόσο μεγάλη διαφθορά και τόσα στραβά συνέβαιναν.
Το ντοκιμαντέρ που παρακολουθείτε είναι μία προσφορά του Magico.info
Υπήρχε πάντα ένταση μεταξύ αυτού και της κυβέρνησης.
Ο πρόεδρος Ομπασάντζο ήταν της ίδιας φυλής και μάλιστα από την ίδια πόλη με τον Φέλα.
Οι οικογένειές τους γνωρίζονταν και ήταν πασίγνωστες, ιδιαίτερα του Φέλα.
Ήταν δηλαδή αντίπαλες κατά μια έννοια.
Μιλάμε για τη μαύρη δύναμη. Θα σας δείξω την πραγματική δύναμη.
Το θέμα με τις εγκαταστάσεις του Φέλα στην Καλακούτα...
ήταν ότι στο τέλος του δρόμου βρισκόταν το στρατόπεδο Αλμπάτι.
Η κατάσταση ήταν τεταμένη επειδή o Φέλα ήταν σαν τον αρχιμαφιόζο στην περιοχή.
Έλεγχε την περιοχή. Κι εκεί δίπλα ήταν ο εχθρός, ξέρετε, ο στρατός.
Δείτε αυτή τη λεπίδα.
Χαράζουμε το πρόσωπό σας.
Αυτά τα κομμένα γυαλιά, θα τα χώσουμε...
Οι στρατιωτικοί ηγέτες δεν ανέχονται τον Φέλα.
Φέλα, ο πρωταθλητής τραγουδιστής των μαύρων που δεν χαλιναγωγείτε.
Υπήρχε ένταση παντού.
Σύμφωνα με τον Τόνι Άλεν ήταν σαν πολεμική ζώνη από το 1974 έως το 1977.
Όταν η κυβέρνηση αντέδρασε, είπε: Δεν πρέπει να παραδοθούμε.
Δεν σημαίνει ότι αν μας πετάξουν έξω σήμερα, εμείς θα παραδοθούμε.
Είπε: Όχι, όχι, δεν πρέπει καθόλου να παραδοθούμε, πρέπει να...
Αυτή ήταν η φιλοσοφία του. Αυτός ήταν ο Φέλα.
Ίσως είναι παιχνίδι αυτό που κάνουμε.
Θέλω την ανατροπή της στρατιωτικής κυβέρνησης και με φυλακίζουν.
200 φορές με τράβηξαν στο δικαστήριο, αλλά 200 φορές τους πάλεψα.
Σαν τον Μοχάμεντ Άλι.
Περίμενα. Παρατηρούσα. Να βρω την ευκαιρία!
Η σειρά μου.
Πώς να εκδικηθώ αυτά τα... ζόμπι;
Ο Φέλα επιτέθηκε στο στρατό μ' ένα τραγούδι ενώ ήμουν εκεί, το "Ζόμπι".
Ζόμπι.
Όταν ο Φέλα μιλούσε για ζόμπι...
Τα ζόμπι δεν προχωρούν μέχρι να τους το πεις.
Τα ζόμπι δεν σταματούν μέχρι να τους το πεις.
Πώς μοιάζουν τα ζόμπι;
Τα ζόμπι δεν κάνουν τίποτα μέχρι να τους πεις...
Μια μέρα ο Σαχρ αυτοσχεδίαζε. Είπε: Ζόμπι, ζόμπι!
Ζόμπι!
Σε τι αναφερόταν; Σε ταινίες τρόμου. Ποιος κάνει ταινίες τρόμου;
Ας τις κάνουμε στη χώρα μας, εντάξει;
Αλλά τα ζόμπι είναι παράδοση στα βουντού της Καραϊβικής.
Όλα αυτά υπήρχαν στην συνείδησή τους, αλλά ας τα κάνουμε πιο ξεκάθαρα.
Εντάξει, συνεχίστε με τον βηματισμό της χήνας.
Όχι, βηματισμός χήνας, βηματισμός χήνας.
Πρέπει, είμαστε στον 20ο αιώνα, έτσι είναι ο βηματισμός της χήνας.
Έτσι είναι ο βηματισμός της χήνας. Εντάξει;
Να χτυπούν τα τακούνια. Ας το πιάσουμε. Δώστε μου τον βηματισμό της χήνας.
Μιλάμε για στρατιώτες ενός καταπιεστικού καθεστώτος.
Είναι στην ίδια πλευρά με τους Μουσολίνι, Χίτλερ, Στάλιν.
Όταν σαν παιδιά είδαμε το εξώφυλλο του άλμπουμ, οι καρδιές εξερράγησαν.
Φέλα; Τι είναι αυτό;
Ήξερα ότι θα έφερνε προβλήματα. Όλοι ήξεραν ότι θα φέρει προβλήματα.
Δεν μπορούσε να το κάνει αυτό. Όλοι το λέγαμε, θα έφερνε προβλήματα.
Και ο πατέρας είπε: Ναι, είναι πρόβλημα, ναι.
Έπαιζε με τη φωτιά, μα δεν τον ένοιαζε. Δεν τον ένοιαζε αν θα καεί.
Κρατούσε το σαξόφωνο του σαν τουφέκι κι έβγαινε στη σκηνή παρελάζοντας σαν ζόμπι.
Τους έκανε σαν το τρίο Στούτζες.
Ας τους κοροϊδεύουμε, έτσι ο κόσμος δε θα τους φοβάται.
Το τραγούδι έγινε άμεσα επιτυχία υπό στρατιωτικό καθεστώς.
Όταν οδηγούσες μέσα στο Λάγος, το άκουγες σ' όλα τα καταστήματα.
Παρότι δεν επιτρεπόταν στο ράδιο.
Το "Ζόμπι" ήταν επιτυχία, αλλά πολύ σιγανή.
Έχεις ακούσει το "Ζόμπι"; Πότε δεν ήξερες ποιος μπορεί να είναι ασφαλίτης.
Όλα αυτά δεν έπρεπε να λέγονταν λόγω της μυστικής αστυνομίας.
Και τώρα, έδινε το βηματισμό της χήνας. Ο Φέλα έκανε τέτοια πράγματα.
Το "Ζόμπι" ήταν το σπίρτο που πυροδότησε το δυναμίτη.
Ήταν Παρασκευή 18 Φεβρουαρίου 1977.
Η Νίνα κι εγώ τρώγαμε φαγητό, όταν κάποιος χτύπησε την πόρτα.
Ήταν ένα παιδί για όλες τις δουλειές που του έφερνε μήνυμα.
Είπε κάτι σαν: Έλα, επείγον Φέλα.
Τίτλος τραγουδιού: Sorrow, Tears & Blood (Θλίψη, δάκρυα και αίμα)
Ερχόμουν σπίτι από το σχολείο και είδα τους στρατιώτες να βαδίζουν.
Είπα μέσα μου: Πω πω! Πάνε στο σπίτι του μπαμπά.
Το σπίτι έτρεμε συθέμελα. Οι γεννήτριες καίγονταν.
Μύριζα το δακρυγόνο αέριο.
Ο πρώτος στρατιώτης σκαρφαλώνει τον τοίχο.
Όταν βλέπεις 1.000 στρατιώτες να περι- κυκλώνουν το σπίτι, το πλήθος μαζεύεται.
Περίπου 60.000 κόσμος έβλεπε το θέαμα.
Οι άνθρωποι καθόταν στο δρόμο, αυτοκίνητα σταματούσαν.
Είχε γίνει τεράστιο μποτιλιάρισμα.
Επειδή είχα ηλεκτροφόρο φράκτη,
είχε εντολή η εταιρία ενέργειας να κόψει το ρεύμα σ' όλη την περιοχή.
Τότε θα μπορούσαν να ξεκινήσουν την έφοδο.
Αλλά δεν ήταν εύκολο πράγμα τους πήρε τρεις ώρες.
Όταν έφτασα εκεί, είδα φλόγες να ξεπηδούν στον ουρανό.
Ο κόσμος πανικόβλητος έτρεχε πάνω-κάτω...
και οι στρατιώτες έβγαλαν γκλομπ και χτύπαγαν στο ψαχνό.
Στρατιώτες! Ήταν παντού. Και ήταν αλαφιασμένοι.
Είχε σκοτεινιάσει κι έτσι είδαμε το σπίτι που καιγόταν.
Η μαμά άρχισε να φωνάζει: Τον σκότωσαν! Τον σκότωσαν!
Συγνώμη.
Ξεκίνησε να ουρλιάζει: Τον σκότωσαν! Τον σκότωσαν!
Ο θείος μου είπε: Γιένι, πέσε κάτω για να μην σε δουν.
Έβγαλαν ανθρώπους από το σπίτι. Τα κορίτσια ήταν γυμνά και γεμάτα αίμα.
17:39, μ' έγδυσαν και μ' έδειραν. Μου τράβηξαν το μόριο μέχρι να ματώσει.
Στο νοσοκομείο, από μέσα μου έβγαλαν ένα μπουκάλι κι ένα μαχαίρι.
17:45, έσυραν την Φουνμιλάγιο στις σκάλες.
Όχι!
17:47, την πετούν από παράθυρο δευτέρου ορόφου.
Νομίζω ότι τους βρήκαμε περίπου τρεις μέρες αργότερα.
Βρήκαμε τη μητέρα του Φέλα πρώτα. Ήταν στο στρατιωτικό νοσοκομείο της Γιάμπα.
Ο Φέλα βρισκόταν στο στρατιωτικό νοσοκομείο του Λάγος.
Τα πόδια του ήταν σπασμένα. Όλοι είχαν ξυλοκοπηθεί άγρια.
Ήταν ότι πιο τρομακτικό έχω δει ποτέ στη ζωή μου.
ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΟΥ ΦΕΛΑ ΚΑΗΚΕ
Η Φουνμιλάγιο πάντα τον προετοίμαζε για τις δυσκολίες της πολιτικής ζωής.
Όταν ασχολείσαι με την πολιτική, όλα μπορούν να συμβούν.
Άσχημα πράγματα.
Που σημαίνει ότι δεν της έκανε έκπληξη όταν την πέταξαν από το παράθυρο.
Πέθανε από επιπλοκές ένα χρόνο αφότου κάηκε το σπίτι.
Ο Φέλα δεν πιστεύω ότι ξεπέρασε ποτέ το θάνατό της.
Και τώρα εξαιτίας τους, η μητέρα μου πέθανε!
Ο κόσμος ήξερε τη δημόσια εικόνα του.
Ο κόσμος δεν έβλεπε τις ιδιωτικές στιγμές του.
Όταν πήγε ν' αποχαιρετίσει τη μητέρα του, η μαμά μου ήταν δίπλα του.
Και είδε ότι είχε δάκρυα στα μάτια του. Ολόκληρο το σώμα του έτρεμε.
Ήταν μεγάλο χτύπημα γι' αυτόν, γιατί αυτή του έδινε ηθική υποστήριξη.
Και ιδεολογική στήριξη.
Ήταν το καλούπι του για να μπει στον πολιτικό ακτιβισμό.
Πολλοί θεωρούν ότι έχασε τον προσανατολισμό του μετά απ' αυτό.
Μαμά;
Φοβήθηκες... εκείνη την στιγμή;
Όταν σε άρπαξαν, σε πήγαν στο παράθυρο... και σε κρατούσαν εκεί.
Ικέτεψες για την ζωή σου;
Ο Φέλα ένιωσε ένοχος επειδή πίστευε ότι πέθανε εξαιτίας του.
Αλλά η ενοχή ήταν πολύ μικρή γι' αυτό που ένιωθε.
Ήταν πιο πολύ η σύνδεση, ήταν πιο πολύ η αγάπη που ένιωθε.
Συνέχισε να προσπαθεί να συνδεθεί και μετά το θάνατό της.
Ήταν η μόνη αδυναμία του.
Έσου, φρουρέ των μονοπατιών
με την άδειά σου, πρέπει να μιλήσω... με τη μητέρα μου.
Σάνγκο, βροντερέ βασιλιά των Ουρανών,
το ταξίδι μου... με φέρνει στο βασίλειό σου.
Έτσι μιλούσε με τη μητέρα του. Έψαχνε τη μητέρα του.
Μου μιλούσε με τις ώρες για τις συνομιλίες που είχε με τα πνεύματα.
Μια από τις συζύγους του, η Σέγουα, προερχόταν από τη Γκάνα.
Του έλεγε ότι λαμβάνει το πνεύμα της μητέρας του.
Και μπρος σ' αυτή τη γυναίκα, την Γκανέζα Σέγουα, είδα τον Φέλα να είναι παιδάκι.
Έλεγε: Μαμά! Μαμά! Τι να κάνω γι' αυτό; Τι να κάνω για εκείνο;
Ο Φέλα άλλαξε μετά το θάνατο της μητέρας του;
- Αν άλλαξε; - Ναι.
Όχι, έγινε διπλός και τριπλός σε σχέση μ' αυτό που ήταν πριν.
Όχι, όχι, εννοώ ότι εξαγριώθηκε πραγματικά.
Δεν υπάρχει κανείς στο πολιτικό φάσμα της Αφρικής...
Μόνο δύο άτομα βγήκαν στο δρόμο και ο κόσμος τους ακολούθησε.
Ο Ενκρούμαχ και η μητέρα μου. Τι εννοώ τώρα;
Το "Coffin for Head of State" (Φέρετρο για τον αρχηγό του κράτους)
διηγείται μία παρουσίαση από το συμβολικό φέρετρο της μητέρας του...
προς τον στρατηγό Ομπασάντζο.
Ο Φέλα τον θεώρησε υπεύθυνο για την επιδρομή που οδήγησε στο θάνατό της.
Θα παρελάσουμε μπροστά από το στρατιωτικό στρατόπεδο.
Θα μπούμε και θα το βάλουμε μπροστά στην πόρτα του διοικητηρίου.
Θα δείξουμε πως είναι να είσαι αληθινός ηγέτης. Ένας αληθινός αρχηγός κράτους!
Η Πρόεδρος Φουνμιλάγιο!
Μας είπε ότι θα πήγαινε το φέρετρο στους στρατώνες.
Υποψιάστηκα ότι κάτι δεν πήγαινε καλά.
Είναι ο Φέλα τρελός;
Πείτε μου ότι είμαι τρελός κατάμουτρα!
Προσευχήθηκα στο Θεό: Κάν' τον να ξεχάσει, κάν' τον να ξεχάσει. Μετά αποκοιμήθηκα.
Τότε κάποιος με ξύπνησε: Ο Φέλα σε θέλει. Ο Φέλα σε θέλει!
Δε θα ξυπνήσω. Αν πάμε εκεί που λέει, δε θα επιστρέψει κανείς ζωντανός.
Τι εννοείς ότι πήγε το φέρετρο στα δικα- στήρια και τους ανάγκασε να βγουν έξω;
Ήξεραν ότι θα τους σπάσουν στο ξύλο. Αλλά ήταν εκεί, ενώ το ήξεραν!
Και τους χτυπούσαν και τους ξυλοφόρτωναν... χωρίς έλεος.
Μας στοχεύουν, θα μας πυροβολήσουν.
Αυτός ο άνθρωπος φέρνει όλο προβλήματα σε όλους!
Θα πρέπει να θυμάστε ότι εκείνη την εποχή το σπίτι του είχε καεί.
Ένας από τους ξαδέλφους του είχε κλέψει όλα τα χρήματά του από την τράπεζα.
Χρωστούσε στην τράπεζα χιλιάδες νάιρα. Δεν είχε καθόλου λεφτά.
Δεν είμαι άνθρωπος που ανακατεύει τα πράγματα.
Είμαι απλά ο Τόνι Άλεν, ήθελα απλά να παίζω ντραμς.
Να ταξιδεύω με τη μουσική.
Αλλά ως αρχηγός των οργάνων, έπρεπε να μιλήσω εκ μέρους των παιδιών.
Κι είχαν περάσει μήνες και μήνες και μήνες που δεν είχαμε πληρωθεί.
1978, Φεστιβάλ Τζαζ Βερολίνου
Η συναυλία στο Βερολίνο ήταν σημαντική γι' αυτόν.
Οι διοργανωτές του φεστιβάλ έδωσαν πολλά χρήματα, νομίζω ήταν εξαψήφιο ποσό...
για να έχουν τον Φέλα και την Αφρική '70 εκεί.
Αν τσεκάρουμε τη δομή, όλη τη δομή,
αν μπουν όλοι, μουσικοί, χορευτές, τραγουδιστές, διοργανωτές, ήμασταν 28.
28 άτομα.
Αλλά όταν πήγαμε την περιοδεία, ήμασταν 71 άτομα.
71 άτομα συνολικά!
Ήταν το τέλος της αρχικής σύνθεσης για την Αφρική '70.
Είχαν περάσει πολλά, μα δεν τους άρεσε να μην πληρώνονται ή να τους αγνοούν.
Οπότε είδαν ότι αυτή ήταν η τελευταία τους προσπάθεια, δεν ήταν ικανοποιημένοι.
Νομίζω η μισή μπάντα έφυγε στο Βερολίνο.
Εκεί έσπασε ο κρίκος ανάμεσα στον Τόνι Άλεν και την υπόλοιπη μπάντα.
Είπα: Σας λέω το εξής, από σήμερα δεν είμαι πλέον στην Αφρική '70.
Πάει, τέλειωσε, εδώ. Τέλειωσε.
Κι έτσι σχηματίστηκε η Αίγυπτος '80.
Στην Αίγυπτο '80 εμείς οι νέοι ουσιαστικά ξεκινήσαμε...
να γινόμαστε από ένα μάτσο άτομα, κανονική ομάδα.
Παίξε τα γαμημένα ντραμς.
Ήταν νέα εποχή για το Άφρομπιτ.
Όταν πήγαμε στην εποχή της Αιγύπτου '80, η μουσική άρχισε να γίνεται...
Ήταν πολύ πειθαρχημένη σ' αυτό που έβγαζε.
Η μουσική της Αφρικής '70 ήταν πιο κυκλική, ξέρετε, πιο...
Ξέρετε... ήταν πιο φάνκι.
Αλλά η Αίγυπτος '80 ήταν περισσότερο: Αγωνιζόμαστε, έχουμε μια αποστολή εδώ.
Η μουσική ως όπλο.
Όταν ήταν στη σκηνή, ήταν εντελώς διαφορετικό άτομο.
Όλοι ήξεραν ότι δε γινόταν... να κάνουν λάθος επί σκηνής.
Αν έκανες, απολυόσουν αμέσως.
Ποτέ δεν έχανε τίποτα.
Και σε κοίταζε. Λάμβανες μια πολύ γρήγορη αντίδραση στη σκηνή.
Όταν γύριζε από το κοινό προς τα πίσω, όλοι φοβόντουσαν. Τι έχω κάνει τώρα;
Ο Φέλα ήταν πολύ απαιτητικός. Λάτρευε την τελειότητα.
Η μουσική, ο χορός, η χορογραφία, όλα έπρεπε να είναι τέλεια.
Ο Φέλα βγήκε περιοδεία για σημαντικούς λόγους, για τα χρήματα,
για τις γυναίκες και για να διαδώσει το μήνυμά του.
Ήταν πεπεισμένος ότι θα μπορούσε να εξαπλώσει ένα νέο μήνυμα.
Ένα ισχυρό μήνυμα για την Αφρική.
Ως καλλιτέχνης, τα πάντα που γίνονται γύρω σου, πρέπει να βγαίνουν στη μουσική.
Κι όσον αφορά την Αφρική, η μουσική δεν είναι για ψυχαγωγία, είναι για επανάσταση.
Θα σας το τραγουδήσω.
Βλέπω τους Αφρικανούς σήμερα, αυτό που κάνουμε...
Το μόνο που κάνουμε είναι... να υποφέρουμε και να χαμογελάμε.
Όλοι οι Αφρικανοί χαμογελούν.
Βλέπεις, χαμογελάμε γιατί είμαστε καλοί άνθρωποι.
Αλλά ξέρεις, κανείς δεν πρέπει να χαμογελά κάτω από άσχημες συνθήκες.
Αυτό κάνει τα πράγματα χειρότερα, είναι σαν δουλεία.
Έτσι έγραψα τραγούδι με τίτλο: "Suffering and Smiling".
(Υποφέροντας και χαμογελώντας)
Δεν ξέρουμε τι συνέβη. Δεν ξέρουμε τι θα έκανε ο Φέλα.
Αλλά μπήκαν μέσα, μας πέταξαν όλους έξω και ορίστε πώς τα έκαναν.
Θυμάμαι το 1981, συνελήφθηκα μαζί του.
Και πραγματικά τον χτύπησαν άσχημα. Αιμορραγούσε από το κεφάλι.
Και πονούσε, το έβλεπες ότι πονούσε.
Τότε συνειδητοποίησα για πρώτη φορά ότι αυτά πέρναγε μια ζωή.
Θέλετε να δείτε την αστυνομία να χτυπά; Θα σας δείξω πώς χτυπά, είναι τρομερό.
Πρέπει να το δείτε αυτό. Δείτε.
Βλέπετε, δείτε τον κώλο μου. Ακριβώς εκεί στον κώλο μου. Βλέπετε;
Σ' όλο το σώμα μου. Από πάνω μέχρι κάτω. Με ξετίναξαν στο ξύλο.
Αλλά δεν πέθανα, γιατί το όνομά μου είναι Ανικουλάπο.
Κουβαλάω το θάνατο... στο δισάκι μου. Δεν μπορώ να πεθάνω.
Δεν μπορούν να με σκοτώσουν.
Ένα, δύο, τρία, τέσσερα.
Οι κοινοί άνθρωποι κάτω υπό τέτοιες συνθήκες δε θα έγραφαν ούτε τραγούδι.
Μα χρειαζόταν αυτήν την αντίθεση, ήταν το καύσιμο που πυροδοτούσε τη φωτιά.
Ήταν πολύ γενναίος. Αναρωτιόμουν: Θα μπορέσω ποτέ να είμαι τόσο γενναίος;
Δεν ξέρω από πού έπαιρνε το θάρρος.
Τίτλος τραγουδιού: No Agreement (Καμία συμφωνία)
Είπε στον στρατιώτη: Καριόλη, σου είπα να με πυροβολήσεις!
Όλοι θα έλεγαν: Θα πεθάνουμε, θα πεθάνουμε!
Αλλά ο Φέλα είπε: Άντε γαμήσου, άντε γαμήσου!
Θέλω να διευκρινίσω το εξής:
Αν νομίζουν ότι θ' αλλάξω, ή συμβιβάσω τη στάση μου, τον τρόπο ζωής μου,
ή την έκφρασή μου ή τους στόχους μου... όσον αφορά την πολιτική,
με κάνουν πιο ισχυρό, είμαι πολύ πιο ισχυρός τώρα.
Το 1985, αύριο το πρωί, τον επόμενο μήνα,
θα είμαι πρόεδρος της χώρας, ΘΑ είμαι πρόεδρος της χώρας.
Είχε ψευδαισθήσεις μεγαλείου. Θα κατέβαινε για πρόεδρος.
Ήθελε να είμαι ο υπουργός πληροφοριών, να παραιτηθώ από τους Τάιμς.
Είπα: Υπουργός πληροφοριών;
Μια ειλικρινής, καθαρά προοδευτική κυβέρνηση που θα ξέρει τι να κάνει.
Καθόλου διπλωματία. Καθόλου... καθόλου συμβιβασμοί.
Καμία συμφωνία.
Καθόλου μαρξισμός, λενινισμός ή καπιταλισμός. Αφρικανισμός.
Δε νομίζω ότι είχε σαφή πολιτική ιδεολογία.
Ήταν ενστικτώδες γι' αυτόν. Είτε του άρεσε κάτι είτε όχι.
Οι ηγέτες σας, οι τράπεζες σας, οι ηλίθιες αποικιοκρατίες χαζές ιδέες σας.
Όλα επιστρέφουν στη εξουσία για τον Φέλα.
Πίστευε ότι ο λαός, οι καθημερινοί Νιγη- ριανοί θα έπρεπε να έχουν την εξουσία.
Δεν πρέπει να είναι τα αντικείμενα που θ' αντιμετωπίζονται ως πιόνια.
Η παγκόσμια ειρήνη δεν υπάρχει. Μιλάω για τον Παναφρικανισμό πολύ καιρό.
Κυκλοφορούσε συνέχεια στο δρόμο με κίνδυνο να χτυπηθεί,
μαχαιρωθεί ή συλληφθεί.
Αλλά αυτό τον έκανε σπουδαίο, ποτέ δεν έφυγε από τη Νιγηρία.
Θα μπορούσε να διαφύγει στο Παρίσι ή στη Νέα Υόρκη.
Όχι, θα μείνω εδώ για να σας την μπαίνω. Διεστραμμένος, τρελός ίσως.
Στην τελική δε θα μπορούσες να περάσεις αυτά που πέρασε αυτός,
αν δεν αγαπούσε τους ανθρώπους και δεν ήθελε αληθινά να βελτιώσει την ζωή τους.
- Συγχρόνως με την τρέλα του. - Ναι, αλλά...
Για μένα, το μυστήριο είναι η τρέλα του.
Αγαπούσε τους ανθρώπους, ή τουλάχιστον την ιδέα των ανθρώπων.
Αλλά αυτό που με αιχμαλωτίζει πραγματικά είναι η τρέλα μέσα του.
Εντάξει. Τέρας. Τέρας.
- Και... - Πεθαίνεις από τον ήχο των κραυγών τους.
Εντάξει, άλλη μια φορά.
Ο Φέλα ήταν σίγουρα ένα ιερό τέρας.
Χτυπάς ένα ιερό τέρας κι αυτό θα στο ανταποδώσει.
Το ντοκιμαντέρ που παρακολουθείτε είναι μία προσφορά του Magico.info
Ένα ατρόμητο, ατελές, τρομακτικό, όμορφο, συχνά όμορφο πλάσμα,
που προχωρά ανάμεσα στους θεούς αυτού του κόσμου.
Το θέμα είναι ότι ο κόσμος κυβερνάται από τις μεγάλες δυνάμεις.
Οι άνθρωποι πρέπει να το συνειδητοποιήσουν.
Και το κάνεις παίρνοντας γνώση από την οικογένεια, τον πολιτισμό και τους άλλους.
Όχι από τον Χριστιανισμό ή το Ισλάμ.
Απομακρύνουν τα αφρικάνικα μυαλά από τις ρίζες μας.
Δεν επέστρεψα μέχρι το 1981 όταν μου ζήτησε να έρθω στο Παρίσι.
Όταν έφτασα εκεί, συνάντησα έναν εντελώς διαφορετικό Φέλα.
Η ζωή μου έχει αλλάξει. Ήμουν σε έκσταση.
Βλέπω πιο πολλά πνευματικά πράγματα τώρα.
Ο Φέλα ενδιαφέρθηκε για την Αιγυπτιολογία και τα πνεύματα.
Όλα αυτά γίνονταν επειδή...
βαθιά μέσα του πονούσε από την απώλεια της μητέρας του.
Κάθε φορά που έβρεχε, το έβλεπε σαν μήνυμα από τη μητέρα του.
Ήταν τόσο σημαντικό γι' αυτόν να είναι σε επαφή με τη μητέρα του.
Όταν κάποιος βιώσει τόση τραγωδία, πολύ σκληρή τραγωδία,
η προσέγγιση αλλάζει, αλλοιώνεται η προσέγγιση για τον υπόλοιπο κόσμο.
Και όλη η ζωή του δεν ήταν τόσο πλέον... συνδεδεμένη με την πραγματικότητα,
αλλά περισσότερο με τα πνεύματα, μια παγκόσμια άποψη του κόσμου.
Άρχισε να περνάει περισσότερο χρόνο μ' έναν που λεγόταν Καθηγητής Χίντου.
Θέλω να συστήσω τον πνευματικό μου ινστρούχτορα. Τον αδερφό μου.
Τον Καθηγητή Χίντου, αδέρφια και αδερφές μου.
Ο Καθηγητής Χίντου ήταν μάγος από τη Γκάνα.
Ο Φέλα γοητεύτηκε απ' αυτόν και τον είχε μαζί του παντού.
Τα τελευταία τρία χρόνια ο Φέλα άρχισε να εστιάζει στον αφρικανικό πνευματισμό.
Είναι πάντα μαζί με τον προσωπικό του γκουρού,
που όπως ισχυρίζεται, του έχει δώσει θαυματουργές δυνάμεις.
Ξέρω από την πνευματική μου επαφή ότι θα ζήσω τουλάχιστον 130 χρόνια.
Από τότε, το δέρμα μου έγινε πιο ομαλό. Οι ρυτίδες μου εξαφανίζονται.
Παίρνω όλο και πιο πολύ ενέργεια και... πηδάω περισσότερο.
Ο Φέλα είπε μερικά απίστευτα πράγματα για τη δύναμη του γκουρού του.
Χωρίς πνευματική ουσία της Αφρικής, η Αφρική δεν μπορεί ν' αναπτυχθεί.
Αν τέτοια πράγματα όπως αυτή η φάρσα είναι η βάση του πολιτισμού της Αφρικής,
θα πρέπει να το κρίνετε οι ίδιοι.
Ο Φέλα μου ζήτησε να διοργανώσω μια εκδήλωση για τον Καθηγητή Χίντου.
Το αγαπημένο μου κλαμπ ήταν το κλαμπ Κάντρι στο πάρκο Μπελσάιζ στο ΒΔ Λονδίνο.
Οπότε εκεί θα ήταν καλά.
Μπήκαμε και υπήρχαν κάμερες. Υπήρχαν περίπου 200 άτομα εκεί.
Ο Καθηγητής Χίντου πήγε στη σκηνή με μια μεγάλη πέτρα κι ένα μεγάλο μαχαίρι.
Και τρόχιζε το μαχαίρι.
Η ώρα ήρθε και ο βοηθός του ο Εμάνουελ έκατσε κάτω.
Έβγαλε το τεράστιο μαχαίρι, σαν αυτό των χασάπηδων.
Και σήκωσε το κεφάλι του και...
Έκοψε το λαιμό του, αίμα πετάχτηκε παντού.
Το αίμα πιτσίλισε παντού. Ο εικονολήπτης κοίταξε αλλού, όλοι ούρλιαζαν.
Του κράταγαν το κεφάλι και το έβγαλαν έξω. Το κοινό βγήκε κι αυτό έξω φωνάζοντας.
Έριξαν το σώμα του σ' έναν τάφο και τον σκέπασαν με χώμα.
Δεν προσπάθησα καν να καταλάβω τι έκαναν.
Εφόσον τον έβαλαν σε φέρετρο, θα πέθαινε!
Ο Φέλα είπε: Θα έρθουμε ξανά την Κυριακή, ώστε να δείτε τη δύναμη της Αφρικής.
Θα τον αναστήσουμε, θα τον αναγεννήσουμε, θα ζωντανέψει ξανά.
Δε μου άρεσε καθόλου αυτό που γινόταν. Είπα: Καθηγητά, κάνει ψοφόκρυο εκεί έξω.
Γέλασε και είπε: Μην ανησυχείς, πήγαινε σπίτι σου.
Την Κυριακή πήγα και δεν ήξερα τι πρόκειται να συμβεί εκεί.
Σίγουρα η αστυνομία θα μας περίμενε, θα μας συλλάμβανε όλους.
Το κοινό επέστρεψε.
Ο Καθηγητής φορούσε τα σορτσάκια κολύμβησης και πάλι.
Γονάτισε στα πόδια του και μουρμούρισε ξανά.
Κι εκεί από το πουθενά, ένα χέρι βγήκε από το έδαφος!
Όλοι άρχισαν να σκάβουν. Εγώ τον τράβηξα, τα χέρια του ήταν ζεστά.
Πώς το έκανε; Δεν ξέρω.
Για μένα να πω την αλήθεια, ο Χίντου ήταν απατεώνας.
Ήταν απατεώνας.
Επειδή ο Φέλα αναζητούσε πνευματικότητα, τον πίστεψε.
Είδα πολλούς ανθρώπους που προσπάθησαν να τον εκμεταλλευτούν.
Είμαι ο Ρότζερ Στέφενς.
Μιλάμε μέσω υπερατλαντικού τηλεφωνήματος στο αστέρι του φεστιβάλ του Χόλιγουντ.
- Φέλα, καλώς ήρθες στο KCRW. - Χαίρετε.
Όλοι εδώ είναι ενθουσιασμένοι που θα έρθεις στην πόλη.
Να σε ρωτήσω κάτι για τον Καθηγητή Χίντου. Θα σε συνοδεύει εδώ;
Ναι, εξυπακούεται. Είναι... είναι άνθρωπος πέραν του κόσμου μας.
Υπάρχουν κάποιο αγγελιοφόροι που έχουν σταλεί εδώ από ανώτερες δυνάμεις...
για να προκαλέσουν αλλαγές στον κόσμο μας.
Ήταν καθοδόν για τις ΗΠΑ για να κάνει την έναρξη στο φεστιβάλ του Χόλιγουντ.
Ο Φέλα φορούσε ένα παλτό όταν ταξίδευε. Πάντα το φορούσε.
Ο Καθηγητής Χίντου το γέμισε με λεφτά μέσα από τη φόδρα.
Όταν ο Φέλα αποκρίθηκε ότι θα είχε λεφτά, είπε: Μην ανησυχείς, θα τα κάνω αόρατα.
Για όσους δεν το ξέρουν, ο Φέλα συνελήφθη όταν ταξίδευε προς ΗΠΑ με την μπάντα του.
Συνελήφθη επειδή προσπάθησε να βγάλει παράνομα συνάλλαγμα.
Την περασμένη εβδομάδα καταδικάστηκε σε πέντε χρόνια φυλάκισης στη Νιγηρία.
Το γεγονός ότι καταδικάστηκε σε 5 χρόνια φυλάκιση για παράνομο συνάλλαγμα,
είναι αρκετό για να καταλάβετε ότι τον έκαναν ό,τι ήθελαν.
Όταν ο Φέλα πήγε στη φυλακή, ο Χίντου ήταν εκεί γύρω.
Όλοι εκείνοι που τον είχαν πιστέψει, ξενέρωσαν απίστευτα μαζί του.
Του επιτέθηκαν, έφυγε από τη Νιγηρία και πήγε στην Γκάνα χωρίς να γυρίσει ποτέ.
- Πείτε κάτι για την κατάσταση του Φέλα. - Από θέμα υγείας, δεν τα πάει καλά.
Τους τελευταίους μήνες είναι κλειδωμένος σ' ένα μικρό κελί με 100 άτομα.
Ως γιατρός, ξέρω ότι η υγεία του επιδεινώνεται.
Αυτό, μπορώ να το πω τώρα, αυτό...
τον πλήγωσε... βαθιά.
Δεν ήταν πια πλάκα.
Πήγα και τον βρήκα στη φυλακή στη βόρεια Νιγηρία.
Θα σας πω ότι...
Είχαμε γερουσιαστές που έγραψαν από τις ΗΠΑ, υπουργούς που έγραψαν από Γαλλία.
Η Διεθνής Αμνηστία ξεκίνησε εκστρατεία για να επιστήσει την προσοχή στην κατάσταση.
Εξέτισε 18 μήνες από την πενταετή ποινή του.
Ο δικαστής πήγε και τον είδε στη φυλακή...
και ομολόγησε ότι ο στρατός τον είχε πιέσει.
Η ιστορία διέρρευσε. Ο δικαστής εκδιώχθηκε κι ο Φέλα απελευθερώθηκε.
Ο Φέλα από τη Νιγηρία βρίσκεται εδώ μαζί μας απόψε.
Ας τον καλωσορίσουμε θερμά! Γιορτάστε με τον Φέλα την ελευθερία του!
Είναι ελεύθερος, ο Φέλα.
Όταν απελευθερώθηκε το 1986, ήταν μετά τον Νέλσον Μαντέλα,
αυτός που σε παγκόσμιο επίπεδο διαφημιζόταν ως Αφρικανός πολιτικός.
Τώρα ξεκινήσατε παγκόσμια περιοδεία. Πώς βρήκατε την ενέργεια;
Έρχεται από τη φύση.
Αλήθεια; Δε νομίζετε ότι σας επηρέασε η φυλακή;
Αυτό εννοείς, ναι. Αυτό μου επηρέασε το πνεύμα.
Νομίζω ότι ήταν μια σκοτεινή, σκοτεινή περίοδος γι' αυτόν.
Ταυτόχρονα όμως, η μουσική του σκαρφάλωσε στο επόμενο επίπεδο.
Σκαρφάλωσε πολλά επίπεδα.
Μάλλον αναζήτησε τον εαυτό του ως συνθέτη για να βρει την πηγή της δύναμής του.
Γιατί τη δεκαετία του '80 άρχισε να δημι- ουργεί αυτές τις πολύ βαθιές συνθέσεις,
όπως το "Teacher Do not Teach Me Nonsense",
"Confusion Break Bone" και "Beast of no Nation".
Είναι πολύ πιο περίπλοκες από τις μελωδίες της Αφρικής '70.
Εκείνη την εποχή δεν το έλεγε το Άφρομπιτ, αλλά κλασική αφρικανική μουσική.
- Πείτε όλοι: Ναι! - Ναι!
Τώρα, βλέπετε...
Για να παίξετε αφρικανική μουσική πρέπει να ξεκινήσετε μ' ένα όμορφο ρυθμό.
Μετά προσθέστε τα ντραμς. Πάμε.
Προς το τέλος της ζωής του Φέλα, μπορείς να διακρίνεις τον ρυθμό που αναζητούσε.
Θα πρέπει να είναι σαν μηχανή. Και δεν προσθέτει τίποτα.
Δεν αφαιρεί ούτε προσθέτει κάτι. Απλώς μένει εκεί.
Είναι σαν έκσταση.
Τα τραγούδια είναι πολύ μακρά και έχουν μια πνευματική αίσθηση.
Γιατί είχε κατασταλάξει πνευματικά. Είχαν μια πολιτική χροιά μέσα τους.
Τίτλος Τραγουδιού: Beasts of No Nation (Τέρατα καμιάς εθνικότητας)
ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΕΝΑΙ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ ΜΑΣ
Ήταν ιδιοφυΐα στην σύνθεση ρυθμών, τόνων και τραγουδιών.
Και στο πέρασμα του χρόνου η μουσική ήταν βαθύτερη και βαθύτερη και πιο εμβριθής.
Κάποτε πήγα στις ΗΠΑ και είχα ραντεβού με όλες τις κύριες δισκογραφικές εταιρείες.
Για λογαριασμό του Φέλα.
Έκαναν μια ερώτηση που δεν μπορούσα να απαντήσω:
Ποια τρία από τα 28 λεπτά τραγουδιού θες να παίζουμε στο ραδιόφωνο;
Σε μια από τις τελευταίες συζητήσεις που είχαμε πριν πεθάνει,
τον ρώτησα γιατί τα τραγούδια του έγιναν τόσο μακρά.
Τριάντα λεπτά χωρίς διακοπή. Ένα τραγούδι.
Με κοίταξε και ρώτησε γελώντας: Έχεις ακούσει Μπετόβεν;
Απάντησα ναι. Έχεις ακούσει Μπαχ; Απάντησα ναι.
Τα κομμάτια τους είναι σύντομα; Είπα όχι.
Έπαιξαν αυτό που ένιωθαν. Αυτό που ακούτε είναι αυτό που νιώθω.
Μας είπε, είπε στον Λέμι κι εμένα, απλά αυτό:
Ό,τι κι αν κάνετε στη ζωή σας, προσπαθήστε να το κάνετε σωστά.
Κάντε το σωστά και όχι για οικονομικούς λόγους.
Όταν θα φύγετε, όταν θα πεθάνετε,
αν σας εκτιμούν όσο είστε ζωντανοί, θα έρθουν να σας βρουν.
Και νομίζω ήταν σαν προφητεία. Όλος ο κόσμος ήρθε και τον βρήκε τώρα.
Ναι. Και μετά ήταν ο θάνατός μου.
Ένας φρικτός κι επαίσχυντος θάνατος από μία αρρώστια...
που αρνούμαστε να την συζητάμε μέχρι και σήμερα.
- Ποιος αρνείται να μιλήσει γι' αυτό; - Οι Αφρικανοί. Όλο αυτό το θέμα του AIDS.
Πρέπει να συνέβη όταν βγήκε από τη φυλακή.
Είχε ακόμα πολυγαμικές σχέσεις με πάμπολλες γυναίκες.
Σαν την Φουνμιλάγιο, δεν πεθαίνω ποτέ.
Είμαι...
Αηδιάζω που ξέρω ότι έκανε σεξ χωρίς προφύλαξη.
Βλέπω και πάλι να με περιφέρουν στους δρόμους με αλυσίδες.
Ο Φέλα έγινε αφίσα για το AIDS στην Αφρική.
Και νομίζω ότι θύμωσα λίγο εκ μέρους του.
Δεν ήθελα να χρησιμοποιηθεί μ' αυτόν τον τρόπο.
Δε θέλω να χρησιμοποιείται μ' αυτόν τον τρόπο.
Η έννοια της ζωής μου... είναι το AIDS;
Η Δημιουργική Δύναμη της Ζωής με το Θάνατο
Ανακουφίστηκα όταν αποφασίσαμε να σταματήσουμε πριν από το κακό.
Μην έχουμε πάρε-δώσε μαζί του.
Αν το κάναμε διαφορετικά, δε θα μου το συγχωρούσα. Επιλέξαμε να μην το κάνουμε.
Ο αδελφός μου, που αγαπώ τόσο πολύ, πέθανε από AIDS.
Ο αδελφός του αποφασίζει να το ανακοινώσει.
Λόγω της ντροπής για τον ιό HIV και το AIDS, κανείς δεν ήθελε να το ανακοινώσει.
Προσποιούμαστε ότι το AIDS δεν υπάρχει σ' αυτή τη χώρα.
Είστε όλοι σε μεγάλο κίνδυνο να πεθάνετε από AIDS. Σας το λέω.
Η ειρωνεία είναι ότι είχε δύο αδερφούς και οι δύο ήταν γιατροί.
Και ο Κογιέ μαζί με τον Φέμι Σογιένκα...
ήταν ουσιαστικά οι οργανωτές της εκστρατείας κατά του ιού HIV.
Ο Φέλα ήταν σε άρνηση κατά ένα μέρος.
Θυμάμαι σε μια συνέντευξη είπε ότι...
δε θα προσβληθεί από αφροδίσιο νόσημα γιατί δεν χρησιμοποιεί λάθος το σεξ.
Για μένα, το σεξ δεν είναι μόνο σεξ. Το σεξ είναι επίσης δύναμη.
Μπορεί ν' αποκτήσεις πνευματικές δυνάμεις από το σεξ.
- Είναι σημαντικό. - Πνευματικές δυνάμεις;
Ναι!
Έβαζε τους δικούς του σε κίνδυνο, ναι. Συμφωνώ.
Αλλά και πάλι, δεν πίστευε στην ασθένεια.
Ο Φέλα είχε το θέμα να μην πιστεύει στη δυτική ιατρική.
Έψαχνε για την αφρικανική πηγή, ακόμα κι αν ήταν το λάθος κάποιες φορές,
πήγαινε εκεί γιατί ήταν η γηγενής ντόπια μαύρη πηγή.
Η ευρωπαϊκή ιατρική... έχει χαμηλό πνευματικό μήκος κύματος.
Η παραδοσιακή αφρικανική ιατρική έχει υψηλό πνευματικό μήκος κύματος.
Όταν άρχισε να βγάζει πληγές και διάφορα παρόμοια,
είπε ότι ανέπτυσσε καινούργιο δέρμα.
Ξέρετε, σαν το φίδι.
Μια φορά ανέβηκε στη σκηνή με λευκά παντελόνια και άρχισε να αιμορραγεί.
Κάποιος του έδωσε άλλα ρούχα και είπε: Γιατί;
Αυτό που είπε ήταν ότι το σώμα του υπέστη πνευματική αλλαγή.
Ήμουν σε περιοδεία και η αδελφή μου μού τηλεφώνησε να γυρίσω σπίτι αμέσως.
Πίστευε ότι ο Φέλα πεθαίνει. Οπότε επέστρεψα αμέσως.
Πήγαμε στην Καλακούτα και ήταν ξαπλωμένος εκεί.
Δεν πιστεύω ότι τους επέτρεψε να το πάνε νοσοκομείο, απλά αδυνατούσε ν' αντισταθεί.
Ήταν η τελευταία φορά που τον είδα. Την ημέρα που τον έβγαλαν από το σπίτι.
Σέουν Κούτι
Πίστευαν στην οικογένεια ότι δεν αγαπιόταν πια.
Όλοι αυτό σκέφτονταν, ότι κανείς δεν τον σεβόταν πια.
Οπότε η αδελφή μου κι εγώ είπαμε: Αυτός ο άνθρωπος ακόμα αγαπιέται.
Είπα ότι πρέπει να τον πάμε στο μεγάλο στάδιο.
Γιατί ένα εκατομμύριο άνθρωποι θα έρθουν στην κηδεία.
Στις εξήμισι το πρωί τοποθετήσαμε το σώμα του και περιμέναμε.
Οι άνθρωποι που ήταν μαζί μας είπαν: Πού είναι όλος ο κόσμος;
Να σας πούμε, είναι επτά, πού είναι όλοι;
Στις εννέα, ο κόσμος άρχισε να φτάνει εκεί.
Περίπου 100 άτομα. Κι υπήρχε ένα μεγάλο κενό!
Μου είπες ένα εκατομμύριο. Μετά ήταν 10.000, 11.000, 15.000.
Αρχίσαμε να φανταζόμαστε τι θα συμβεί.
20.000, 40.000, 50.000. Και μετά κόσμος!
Όταν άνοιξαν οι θύρες, ο κόσμος αποτρελάθηκε.
Ήθελαν ν' αγγίξουν τελευταία φορά τον ήρωά τους.
Ο Φέλα Ανικουλάπο Κούτι πέθανε την περασμένη εβδομάδα.
Ήταν θρύλος στη Νιγηρία.
Ένας από τους λίγους που εναντιώθηκε στην εξουσία και γι' αυτό αγαπήθηκε.
Η κηδεία του ήταν κάτι που δεν έχω ξαναδεί στη ζωή μου.
Κείτονταν σ' ένα γυάλινο φέρετρο και δίπλα στο χέρι ένας μεγάλος μπάφος.
Ο κόσμος περνούσε δίπλα από το φέρετρο για ν' αποτίσει τον ύστατο φόρο τιμής.
Ήξερα ότι ήταν αστέρι, αλλά δεν ήξερα το πόσο πολύ ήταν.
Ήμουν μόλις 14 όταν πέθανε.
Όταν πέθανε και το CNN και το BBC και ένα εκατομμύριο άνθρωποι που ήρθαν,
συνειδητοποιείς πόσο σημαντικό πρόσωπο ήταν.
Ήταν περίπου δύο όταν αναρωτηθήκαμε πώς θα τον βγάλουμε έξω.
Γιατί υπήρχε ακόμα κόσμος στην ουρά μέχρι μακριά έξω που ήθελε να τον προσκυνήσει.
Οπότε ο υπεύθυνος για την κηδεία είπε ότι πρέπει να ξεγλιστρήσουμε. Είπα: Πώς;
Είπε: Όταν κάνω σήμα, βάλτε το φέρετρο στο αυτοκίνητο και την κοπανάμε.
Οπότε με το σήμα, αρπάξαμε το φέρετρο και τρέχαμε!
Όλος ο κόσμος μας κοίταζε αποσβολωμένος και μας σταμάτησαν λίγο πριν βγούμε έξω.
Φέμι, σταμάτα!
Τα αγόρια στέκονταν μπροστά από τον θρόνο κι είπα: Δε γίνεται να του το κάνουμε αυτό.
Πρέπει να δώσουμε στον Φέλα παλλαϊκή ταφή.
Χρειάστηκαν επτά ώρες για μία απόσταση 30 λεπτών.
Καταφέραμε αυτό που ήθελε να κάνει. Προκαλέσαμε συμφόρηση στο Λάγος.
Ήταν μαγικό.
Ήμουν στην λεωφόρο Κορντούρα και είδα κόσμο να κλαίει.
Ήμουν τόσο μπερδεμένος.
Έβγαλα λόγο, δε θυμάμαι τι είπα, με ανάγκασαν να τον βγάλω.
Κάποιοι στο πλήθος φώναζαν: Σέουν! Σέουν! Πρέπει να πεις κάτι.
Ο Φέλα ζει για όλους.
Αυτή είναι η αληθινή σημασία του ονόματός του.
F.E.L.A.: For Ever Live Africa. (Για πάντα θα ζει η Αφρική)
Έδωσε στη λέξη "Φέλα" έννοια. Για πάντα θα ζει η Αφρική.
Και κάποιοι το έχουν αλλάξει για πάντα θα ζει το Άφρομπιτ, δεν ξέρω αν είναι σωστό.
Δεν επέστρεψα στη Νιγηρία μέχρι το 2006.
Δεν πήγα στην κηδεία ή σε αντίστοιχη εκδήλωση,
γιατί θυμόμουν τον Φέλα όπως ακριβώς ήταν.
Τα πάντα υπάρχουν στο μυαλό μου, αλλά ένα είναι που σφηνώθηκε.
Αυτό που θα θυμάμαι για πάντα είναι τον Φέλα να χτενίζει τα μαλλιά του.
Μ' άρεσε να τον προσέχω όταν χτένιζε τα μαλλιά του.
Μ' έναν τρόπο που πραγματικά εγκλώβιζε όλο του το είναι.
Αλλά αυτό που ξεχωρίζει μέσα στο μυαλό μου είναι τα μάτια του.
Το μείγμα του πόνου και της ευχαρίστησης.
Το μείγμα συμπόνιας και οργής.
Ταυτόχρονα.
Λέω να το πω, αλλιώς κόψτε το εσείς. Γαμιόληδες.
Γαμιόληδες, γαμιόληδες, ήταν οι... Υπήρχαν πολλοί γαμιόληδες, αυτό πίστευε.
Το έλεγε με ιδιαίτερο τρόπο.
Μερικές φορές ήταν πολύ σιωπηλός όταν κάπνιζε.
Αναρωτιόμασταν τι παίζει στο μυαλό του.
Μήπως τι φασαρία θα προκαλέσει μετά;
Δε θα τον ξεχάσω ποτέ, σ' όλη μου τη ζωή, σε καμία περίπτωση.
Κάναμε πράγματα που κανείς άλλος δεν έχει κάνει.
Κάναμε πράγματα που κανένας άλλος δεν... προσπάθησε.
Ήταν φίλος μου μέχρι το τέλος. Μέχρι το δικό του τέλος.
Ο Φέλα ήταν πραγματική δύναμη στη ζωή μου.
Ο τρόπος που σκέφτομαι, ο τρόπος που συμπεριφέρομαι, ο τρόπος που ζω...
Μ' έκανε πολύ υπερήφανη Αφρικανή.
Βοήθησε πολλούς από εμάς να μεγαλώσουμε ως Αφρικανοί.
Νομίζω ότι χρειάστηκε 30-40 χρόνια ώστε ο κόσμος να τον πιάσει.
Ήταν τόσο πολύ μπροστά από την εποχή του.
Μπορείς να πεις ότι ο Ντίλαν έπιασε κάτι γι' αυτή τη γενιά.
Ο Φέλα, η γοητεία του εξαπλώθηκε σ' όλη την ήπειρο.
Και ακόμα και σήμερα συνεχίζεται.
Είμαι ο Φέλα Ανικουλάπο Κούτι.
Κουβαλάω το θάνατο στο δισάκι μου. Κανένας θνητός δεν μπορεί να με σκοτώσει.
Δε θα πάμε πουθενά.
Με τη μουσική ως όπλο, σκοπεύουμε να μείνουμε εδώ.
Αύριο... και μεθαύριο...
και για πάντα.
Τίτλος τραγουδιού: Power Show (Δυναμικό σόου)
Το σόου είναι βαθιά, μέσα μου.
Μόλις το σόου αρχίζει...
και πραγματικά... πάνε αλαφιασμένοι όλοι στη σκηνή...
Και μετά αυτό, ο κόσμος παραδίνεται.
Η μουσική είναι όπλο. Η μουσική είναι το όπλο του μέλλοντος.
Καλησπέρα σε όλους. Καλώς ήρθατε στο Ναό της Αφρικής.
Αυτή είναι μια ιστορική μέρα για το νέο Ναό της Αφρικής.
Γιατί ο Φέλα επέστρεψε σπίτι του.
Ευχαριστώ πολύ που μας καλωσορίσατε για τον ερχομό μας στο Λάγος, στο Ναό.
Σημαίνει πολλά παραπάνω για μας απ' ότι μπορείτε να φανταστείτε.
Πολλοί γέμισαν έμπνευση απόψε.
Νομίζω ότι μαγνητίστηκαν.
Νομίζω ότι σοκαρίστηκαν.
Είναι ο Φέλα αυτός; Όχι, είναι ηθοποιός.
Αλλά μπήκαν σ' όλες αυτές τι αλλαγές κι είπαν: Πω πω! Και ήθελαν κι άλλο.
Όλοι πείτε: Ναι!
Το είπα στην σκηνή αυτό αλλά δεν το αισθάνομαι πια.
Πολλές φορές αναρωτιέμαι: Τι είναι όλο αυτό;
Αλλά είδα το έργο και με ξαναζωντάνεψε.
Τίτλος τραγουδιού: Colonial Mentality (Αποικιοκρατική νοοτροπία)
Απόδοση & Επιμέλεια Υποτίτλων: Magico Tammy Team / zachs75